Czasem można ubiegać się o zwrot PCC

Przepisy dotyczące obowiązku zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych nierzadko przewidują konieczność rozliczenia się z fiskusem, mimo że zamierzony przez daną czynność prawną skutek jeszcze nie nastąpił (np. nie ziścił się warunek zawieszający, hipoteka nie została wpisana do księgi wieczystej). Na szczęście w tego rodzaju przypadkach można domagać się zwrotu uiszczonego podatku, bo urząd skarbowy nie zrobi tego z urzędu.

Kiedy należy się zwrot podatku?

Na zwrot podatku od czynności cywilnoprawnych można liczyć jedynie w ściśle określonych przepisami przypadkach, wymienionych w art. 11 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, z pewnym wszakże wyjątkiem dotyczącym czynności bezwzględnie nieważnej. Otóż PCC podlega zwrotowi tylko wówczas, gdy:

1) uchylone zostały skutki prawne oświadczenia woli (tzw. nieważność względna),

2) nie spełnił się warunek zawieszający, od którego uzależniono wykonanie czynności cywilnoprawnej,

3) podwyższenie kapitału spółki nie zostanie zarejestrowane lub zostanie zarejestrowane w wysokości niższej niż określona w uchwale,

4) nie dokonano wpisu hipoteki do księgi wieczystej.

Nieważność względna

Nierzadko czynność prawna dochodzi do skutku pomimo zaistniałej wady oświadczenia woli jednej ze stron. Mowa o działaniu pod wpływem błędu, podstępu lub bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej (art. 84-88 Kodeksu cywilnego). W tego rodzaju sytuacjach zawarta umowa jest z początku ważna, jednak strona, która złożyła wadliwe oświadczenie woli może się uchylić od jego skutków. Następuje to w formie pisemnego oświadczenia złożonego kontrahentowi.

Z chwilą doręczenia takiego pisma drugiej stronie umowa uznawana jest za nieważną od samego początku, co wiąże się zwykle z potrzebą dokonania zwrotu spełnionych wcześniej świadczeń (np. powrotnego wydania samochodu). Dochodzi więc do przekształcenia względnie nieważnej czynności prawnej w czynność bezwzględnie nieważną. Uchylający się od skutków swojego oświadczenia woli obarczonego jedną z wymienionych wad musi jednak dochować przewidzianych na to terminów, tj. jednego roku od wykrycia błędu (co dotyczy także podstępu) bądź - w przypadku bezprawnej groźby - od momentu, kiedy ustał stan obawy.

Odstąpienie od umowy

Czym innym jest natomiast odstąpienie od umowy, np. w wyniku realizacji uprawnień z tytułu rękojmi, a także jej rozwiązanie na skutek zgodnych oświadczeń woli stron. W tego rodzaju przypadkach nie należy się zwrot prawidłowo naliczonego i zapłaconego podatku. Nie zostały one bowiem przewidziane w art. 11 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych. Potwierdził to Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 3 lutego 1999 r., sygn. akt I SA/Gd 109/97.

Zatem w sytuacji, gdy strona ma możliwość wyboru pomiędzy uchyleniem się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu a odstąpieniem od niej, to z punktu widzenia przepisów o zwrocie PCC lepiej jest skorzystać z pierwszego wariantu.

Przykład

Dwie osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej zawarły umowę sprzedaży samochodu osobowego. Sprzedawca oświadczył, iż przebieg auta wynosi w dniu sprzedaży 96 tys. km. Później z eskertyzy wykonanej na zlecenie kupującego okazało się, że stan licznika został zafałszowany. Kupujący może więc albo odstąpić od umowy ze względu na wadę fizyczną przedmiotu sprzedaży, albo uchylić się od skutków swojego oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu co do jego właściwości. Tylko w tym drugim przypadku kupujący będzie mógł wystąpić do urzędu skarbowego o zwrot podatku od czynności cywilnoprawnych. W tym pierwszym zaś kwota PCC stanowić będzie szkodę, której wyrównania kupujący mógłby dochodzić od nieuczciwego sprzedawcy.

Gdy umowa jest od początku nieważna

Co prawda przepisy ustawy o PCC nie przewidują jego zwrotu w przypadku zawarcia umowy od początku nieważnej (np. w przypadku niezachowania formy szczególnej wymaganej dla kontraktu), lecz nie ulega wątpliwości, iż zapłacony od takiej czynności podatek jest nienależny. Tym samym stanowi nadpłatę w rozumieniu art. 71 ust. 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej. Strona może więc złożyć wniosek o stwierdzenie nadpłaty i w ten sposób odzyskać pieniądze.

Umowa warunkowa

Zawarcie umowy pod warunkiem, czy to zawieszającym, czy rozwiązującym, nie prowadzi do przesunięcia daty powstania obowiązku podatkowego w zakresie PCC. Tak czy inaczej podatek należy się najczęściej z chwilą dokonania czynności, czyli np. zawarcia umowy. Warunek zawieszający uzależnia powstanie (natomiast warunek rozwiązujący ustanie) skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego. Tylko w jednym wypadku fiskus zwróci - na wniosek podatnika - wniesioną z tego tytułu należność publicznoprawną. Gdy nie spełnił się warunek zawieszający, od którego uzależniono wykonanie czynności cywilnoprawnej.

Brak wpisu hipoteki

Wśród pozostałych podstaw do zwrotu PCC warto wspomnieć o niedokonaniu wpisu hipoteki do księgi wieczystej. Hipoteka powstaje bowiem nie z chwilą złożenia przez ustanawiającego odpowiedniego oświadczenia, lecz dopiero z chwilą jej wpisu do księgi wieczystej (tzw. wpis konstytutywny), co następuje w wyniku odpowiedniego postanowienia sądu wieczystoksięgowego. Bez takiego wpisu nie można więc mówić o hipotece.

Jednak ustawodawca przewiduje, że obowiązek podatkowy w tym zakresie powstaje już z chwilą złożenia oświadczenia o ustanowieniu hipoteki lub zawarcia umowy ustanowienia hipoteki. Od tego momentu podatnik (osoba ustanawiająca hipotekę) ma 14 dni na złożenie deklaracji oraz wpłatę podatku i nie może z tym zwlekać do czasu rozpatrzenia wniosku o wpis hipoteki przez sąd. Brak wpisu hipoteki do księgi wieczystej równoznaczny z niepowstaniem samej hipoteki stanowi jednak podstawę do wystąpienia z wnioskiem o zwrot PCC.

Podstawa prawna:

• ustawa z dnia 9.09.2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. z 2007 r. nr 68, poz. 450 ze zm.),
   
• ustawa z dnia 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.),
   
• ustawa z dnia 29.08.1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 ze zm.).

Źródło: