Role grupowe

Rola, jaką odgrywasz w jakiejkolwiek grupie, jest wypadkową twojej osobowości, zachowania, oczekiwań, a także oczekiwań innych członków grupy, jak również wszystkich formalnych tytułów lub funkcji dotyczących tej grupy, które mogłeś otrzymać. Podobnie do aktora, który ma rolę w spektaklu, wszyscy otrzymujemy funkcję do spełnienia w każdej grupie, do której należymy. Również, podobnie do aktora, który ma różne role w różnych przedstawieniach, my mamy unikalną pozycję w każdej grupie, do której dołączamy.

Role członków grupy mogą być formalne lub nieformalne. Role formalne są przypisywane na podstawie formalnych pozycji członków grupy lub ich tytułu i są czasami nazywane rolami wynikającymi z zajmowanego stanowiska. Na przykład jedna osoba może nosić tytuł sekretarza grupy. Sekretarz to formalna rola, która wiąże się z określonymi wymaganiami oraz oczekiwaniami, co będą wyrażały reguły grupowe: "Sekretarz powinien spisywać i dostarczać wszystkim członkom grupy notatki z każdego spotkania grupy. Na koniec każdego roku sekretarz powinien dostarczyć pisemne podsumowanie pracy grupy podczas tego roku rektorowi senatu studenckiego".

Role nieformalne są pełnionymi przez ludzi funkcjami, które odpowiadają ich cechom, przyzwyczajeniom oraz zachowaniom w grupie. Kierując się metodą prób i błędów, każdy członek grupy zaczyna specjalizować się w pewnych zachowaniach w grupie. Na przykład przy realizacji pewnej pracy zespołowej pewna osoba wiedziała, w jaki sposób wykorzystywać bazy danych, aby znaleźć odpowiednie sprawozdania z badań. Została ona bibliografem grupy oraz osobą, która stale zachęcała każdego do wypełniania swoich obowiązków. Określone role, jakie osoba odgrywa w zespole, wynikają z wzajemnego oddziaływania pomiędzy właściwościami jednostki i innych członków grupy oraz pojawiają się na skutek interakcji grupowej.

Role członków małej grupy (zespołu) są kategoryzowane ze względu na ich znaczenie dla grupy, czyli to w jaki sposób to zachowanie pomaga lub przeszkadza grupie w osiągnięciu jej celów. Role w małych grupach są zazwyczaj zaliczane do jednej z trzech głównych kategorii związanych z zachowaniem: związanych z zadaniem, związanych z utrzymaniem grupy oraz indywidualnych. Dwie pierwsze kategorie ról są korzystne dla grupy, natomiast zachowania z trzeciej kategorii szkodzą grupie.

Role związane z zadaniem

Są to zachowania ukierunkowane na zadanie bezpośrednio przyczyniają się do realizacji zadania grupy. Prawdopodobnie możesz wymyślić wiele zachowań związanych z zadaniem, które mogą wystąpić podczas pracy w grupach. Ostatnio jedna z nas zasiadała w komitecie budowy kościoła, który próbował znaleźć nowe miejsce na spotkania. Jedna z osób powiedziała: "Zróbmy listę wszystkich możliwych miejsc spotkań, na które nas stać”. Kiedy członkowie komitetu przygotowali listę, ten uczestnik powiedział: „A teraz podzielmy listę między członków grupy i niech każdy z nas zobaczy jedno lub dwa miejsca z tej listy przed naszym następnym spotkaniem. Kto zgłosi się do przyjrzenia się dwóm budynkom na Glenstone Avenue?". Te komentarze, które sugerowały sposób postępowania oraz pomagały skoordynować pracę grupy, są przykładami zachowań zadaniowych.

Innymi korzystnymi dla grupy rolami związanymi z zadaniem są:

• Inicjowanie i ukierunkowywanie: proponowanie celów, aktywności oraz planów działania; określanie położenia grupy podczas realizacji jej celu. ("Zacznijmy wyznaczać sobie zadania, których realizację powinniśmy zakończyć przed początkiem następnego tygodnia".)
• Dostarczanie informacji: podawanie faktów, informacji, dowodów lub osobistych doświadczeń istotnych ze względu na zadanie grupy. ("W zeszłym roku biblioteka wydała 50 tys. USD na kupno skradzionych książek".)
• Poszukiwanie informacji: pytanie o fakty, informacje, dowody oraz istotne osobiste doświadczenia. ("Janie, ile kradzieży na terenie kampusu odnotowano w zeszłym roku?")
• Dawanie opinii: wyrażanie przekonań, wartości i sądów; wysuwanie wniosków na podstawie dowodów. ("Nie uważam, aby kradzież książek była najtrudniejszym problemem, z jakim musi się zmierzyć nasza biblioteka".)
• Wyjaśnianie: rozjaśnianie dwuznacznych stwierdzeń lub interpretowanie kwestii. ("Mogę utrzymywać to pod warunkiem że koszty nie są tak wygórowane, co znaczy, że są mniejsze niż 10 tys. USD".)
• Dopracowywanie: wyrażanie opinii o kwestiach związanych z zadaniem, które są warte poszerzenia informacji lub poglądów o nich; proponowanie i stosowanie kryteriów. ("Widzę trzy problemy, które są związane z produkcją".)
• Podsumowywanie: wykonywanie przeglądu tego, co zostało poprzednio powie-dziane; przypominanie grupie kwestii ostatnio wspomnianych lub omawianych. ("Tak więc do przyszłego tygodnia Dolores będzie miała gotowe kostiumy, a Noel zaangażuje członków obsady w spektakl".)
• Sprawdzanie jednomyślności członków grupy: pytanie, czy grupa podjęła decyzję, która jest akceptowana przez wszystkich; sugerowanie, że osiągnięto porozumienie. ("Wygląda na to, że wszyscy zgodziliśmy się, że nie mamy wystarczającej liczby mężczyzn do odgrywania ról męskich, dlatego postaram się znaleźć do tych ról kobiety".)
• Utrwalanie: przetrzymywanie zapisków grupowych, przygotowywanie sprawozdań oraz notatek; bycie pamięcią dla grupy. ("Mam laptop, mogę więc przynosić go na nasze spotkania, aby robić notatki".)
• Proponowanie sposobu postępowania: sugerowanie metod i procedur, które będą stosowane. ("Dlaczego nie przeprowadzimy burzy mózgów, aby pomóc sobie poradzić z czymś nowym i trudnym?".)

Role związane z utrzymaniem grupy

Są to zachowania związane z utrzymaniem grupy, które pomagają grupie utrzymać zgodne relacje oraz spójny klimat grupowy. Jeden z członków komitetu budowy kościoła przywitał innego członka tego komitetu, wracającego po trzytygodniowej podróży, mówiąc: "Świetnie, że wróciłeś! To jest podsumowanie tego wszystkiego, co zrobiliśmy podczas twojej nieobecności. Wstrzymaliśmy podjęcie decyzji do twojego powrotu, ponieważ chcieliśmy wiedzieć, co na ten temat myślisz". Te stwierdzenia obrazują funkcję utrzymania dostępu poprzez umożliwienie nieobecnej osobie wzięcia udziału w dyskusji oraz okazują solidarność z tą osobą, a także wsparcie dla niej.

Inne korzystne role związane z utrzymaniem grupy to:

• Ustanawianie norm: proponowanie sposobów zachowania się; kwestionowanie nieproduktywnych sposobów zachowania się; zwracanie uwagi na naruszenie norm. ("Nie obrzucajmy się nawzajem wyzwiskami, ponieważ to do niczego nie prowadzi".)
• Dawanie wsparcia: wyrażanie wsparcia dla pomysłów lub przekonań innych; popieranie kierowania grupą przez kogoś. ("Myślę, że Noel ma rację. Powinniśmy przyjrzeć się temu dokładniej".)
• Dostosowywanie: obniżanie napięcia poprzez łagodzenie nieporozumień; proponowanie kompromisu lub nowej możliwości, która jest akceptowana przez wszystkich; łączenie propozycji w kompromisową alternatywę; uspokajanie rozgniewanych członków zespołu. ("Gina i David, wydaje mi się, że istnieją obszary, w których się zgadzacie. Pozwólcie mi zaproponować kompromisowe rozwiązanie".)
• Rozładowywanie napięcia: żartowanie oraz łagodzenie napięcia w inny sposób; sprawianie, aby nowe osoby w grupie czuły się swobodnie; redukowanie różnic wynikających z pozycji w grupie, zachęcanie do nieformalnego zachowania się. ("Zaczynamy sobie wszyscy nawzajem działać na nerwy, zróbmy przerwę".)
• Dramatyzowanie: opowiadanie historii oraz fantazjowanie; przywoływanie opowieści o innych osobach i miejscach. ("Właśnie przypomniałeś mi o czasie, kiedy...")
• Okazywanie solidarności: okazywanie sobie nawzajem pozytywnych uczuć; wzmocnienie poczucia jedności grupowej; promowanie pracy zespołowej. ("Zrobiliśmy świetną robotę, współpracując nad tym. Nie mam wątpliwości, że nasze przedstawienie wygra przegląd imprez".)

Role indywidualne

Na te role składają się zachowania skoncentrowane na sobie. Członkowie grupy skoncentrowani na sobie stawiają swoje własne potrzeby przed potrzebami grupy. Te role nie pomagają grupie jako całości w jakikolwiek sposób, a mogą być dla niej nawet bardzo szkodliwe. Członkowie zespołu skoncentrowani na sobie mogą mieć mały wpływ na inne osoby w grupie, ponieważ są zazwyczaj mniej lubiani. Uczestnicy zespołu wolą kolegów, którzy są skoncentrowani w swoim komunikowaniu się raczej na innych niż na sobie.

Do ról indywidualnych należą:

• Wycofywanie się: nie odpowiadanie na prośby innych; nie zwracanie uwagi na ważne kwestie; odmawianie radzenia sobie z konfliktami; odrzucanie przyjęcia standardów grupy. ("Rób, co chcesz. Nie interesuje mnie to".)
• Blokowanie: powstrzymywanie postępów w realizacji celów grupowych poprzez ciągłe wnoszenie sprzeciwów, wracanie do tych samych tematów lub kwestii po tym, jak grupa rozważyła je i odrzuciła. ("Wiem, że właśnie to przegłosowaliśmy, ale chciałbym porozmawiać o tym jeszcze raz")
• Poszukiwanie prestiżu i uznania: zagarnianie pozycji, chwalenie się oraz skupianie uwagi na własnym doświadczeniu, kiedy nie jest to konieczne; udawanie w celu zyskania sympatii. ("Myślę, że powinniśmy to zrobić w ten sam sposób, co ja w zeszłym roku. Wiecie, że otrzymałem nagrodę roku od prezesa komitetu".)
• Bawienie się: odmawianie grupie pomocy przy realizowaniu zadania; przesadne żartowanie, dramatyzowanie oraz błaznowanie; śmianie się z innych, którzy podchodzą poważnie do pracy. ("Nie bądź takim tradycjonalistą, mamy nadal dużo czasu, aby skończyć projekt. Pamiętam, jak kiedyś...")
• Udawanie bezradnego: próbowanie zyskania sympatii poprzez ciągłe okazywanie, że potrzebuje się pomocy, aby zakończyć zadania; okazywanie niezdolności do niezależnego myślenia czy działania; zmuszanie innych, aby zakończyli lub ponownie wykonali pracę, która już została oddana. ("Nie wiem, co chciałbyś, abym zrobił. Nigdy nie korzystałem z komputera i nie sądzę, że mógłbym to wykonać".)

Jak przebiega proces wyłaniania się ról w grupie?

Poprzez komunikowanie się ze sobą członkowie grupy stopniowo kształtują swoje jednostkowe wkłady w grupę i role. Pomyśl przez chwilę o grupach, do których należysz. Czy zachowujesz się w każdej z nich w ten sam sposób? Prawdopodobnie nie. Twoje zachowanie jest zróżnicowane, ponieważ każda grupa wydobywa inną kombinację twoich umiejętności, zdolności i właściwości osobowości. Zazwyczaj ludzie pragną wnieść do grupy swoje indywidualne zdolności i umiejętności, aby zostać przez nią docenieni. Kiedy inni członkowie grupy doceniają i nagradzają zachowania tej osoby, zaczyna ona częściej je przejawiać. W ten sposób kształtują się role i podział pracy w grupie.

Przyjrzyjmy się przykładowi, który opisuje, jak do tego dochodzi. Jane miała dar opowiadania historii. Ponieważ czuła się skrępowana, kiedy zapadała cisza na jej seminaryjnych dyskusjach, zazwyczaj wypełniała ciszę opowieściami. Opowieści o jej licznych podróżach przykuwały uwagę innych członków grupy i łagodziły skrępowanie, które cisza czasami wywoływała. Reszta grupy zachęcała ją do opowiadania swoich historii. Zarówno zdolność Jan do zabawiania innych, jak i potrzeba innych członków grupy, aby jej słuchać, pozwoliły wypracować nieformalną (związaną z zachowaniem) rolę gawędziarza grupy.
 
Inni członkowie grupy muszą wzmacniać zachowanie osób w grupie, aby grupa stała się stabilna i silna. Jeżeli inni członkowie grupy nie byliby chętni do odłożenia chwilowo swojej pracy, aby wysłuchać Jane, nie zachęcaliby jej do odgrywania roli gawędziarza. Zamiast tego zniechęcaliby ją do tego poprzez zwracanie niewielkiej uwagi na nią lub przypominanie jej, że odrywa grupę od zadania. W takiej sytuacji Jane bagatelizowałaby swoje opowiadanie historii i poszukiwałaby innego sposobu, aby mieć swój wkład w działania grupy. Na przykład była ona także aktywnym słuchaczem, który wyjaśniał i podsumowywał, co mówili inni. Jeżeli nie zdobyłaby szacunku jako gawędziarz grupy, mogłaby zostać osobą utrwalającą informacje w grupie lub historyczką grupy. Na podstawie tego przykładu możesz zaobserwować, że rola osoby w grupie zależy nie tylko od jej cech charakteru, ale także od reakcji innych członków grupy.

Nowe technologie w komunikacji, takie jak konferencje sieciowe oraz systemy wspomagające dyskusje grupowe, mogą wywierać nieprzewidywalny wpływ na dynamikę grupową, np. kształtowanie się ról. Pewnego rodzaju konferencje sieciowe mogą wymagać obecności facylitatora, który koordynuje korzystanie z takiej technologii, co również może zmienić dynamikę ról w grupie. Bardziej rutynowe drogi komunikacji za pomocą komputera, np. email, pozwalają członkom grupy doświadczać dzięki możliwościom komputerów odgrywania roli przywódcy, co w innych warunkach nie byłoby możliwe. W dodatku anonimowość pewnych technologii komunikacyjnych oraz ich niesynchroniczna natura może zmieniać funkcje w grupie, wpływać na to, kto w grupie zazwyczaj będzie pełnił funkcję dominującą, kto będzie błaznował, a kto będzie liderem.

Większość z nas pragnie dobrowolnie przynależeć do "grup wzbogacających życie" takich jak nasz kościół czy grupy społeczne. Każdy, kto należał do jednej lub wielu z tych grup, wie, że może to kolidować z obowiązkami zawodowymi lub rodzinnymi. Istotną umiejętnością jest znalezienie równowagi pomiędzy różnorodnymi wymaganiami grupowymi dotyczącymi poświęcanego im czasu i deklarowanymi zobowiązaniami. Jedną ze strategii, wykorzystywaną w celu zrównoważenia tych wymagań, jest powiedzenie członkom grup, w których uczestnictwo jest dobrowolne, jak ważne są dla nich obydwa typy grup, ale jednocześnie pokazanie wyrzeczeń, które podejmuje się na rzecz grupy dobrowolnie. Kiedy występują konflikty pomiędzy grupami wzbogacającymi życie a rodziną i pracą, członkowie mogą albo podzielić, albo połączyć swoją przynależność do tych grup. Czy taki konflikt pojawiłby się, jeżeli uczestnicy spektaklu teatralnego przyznaliby pierwszeństwo rodzinie i pracy w ciągu dnia, a wieczory przeznaczyli na próby? Mogą oni także odpowiednio wcześnie rozjaśnić całą sytuację co do ograniczeń ich przynależności do grup. Gdy coraz więcej osób spośród nas pracuje w domu, a granice pomiędzy pracą, rodziną a naszym uczestnictwem w grupach dodatkowych znikają, negocjowanie przynależności do tych różnych grup może stawać się coraz trudniejsze.

Więcej na temat ról grupowych oraz zarządzania zespołem dowiesz się z książki "Komunikacja w grupach" K. Adams i G.J. Galanes (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Wszelkie skróty i uzupełnienia za zgodą Wydawcy. Książkę znajdziesz w księgarni internetowej www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki zwrot "komunikacja grupy".

Mariusz Ludwiński

Źródło: