Zaufanie do instytucji finansowych, w szczególności banków, i bezpieczeństwo gromadzonych w nich środków finansowych klientów to podstawowe wartości z punktu widzenia społeczeństwa i warunki dla sprawnego funkcjonowania systemu finansowego państwa. Ich zapewnieniu służą liczne rozwiązania prawne oraz działalność instytucji regulacyjnych i nadzorczych.
Regulacje prawne
Istotnym elementem stabilności i bezpieczeństwa systemu finansowego są odpowiednie przepisy prawa, regulujące tworzenie i działalność instytucji finansowych, w szczególności banków (komercyjnych i spółdzielczych) i spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych (SKOK-ów). Są one wyjątkowo potrzebne wszędzie tam, gdzie w grę wchodzi przyjmowanie pieniędzy od klientów, głównie gospodarstw domowych, i dokonywanie w oparciu o nie różnego rodzaju operacji finansowych przez banki. Podstawowym warunkiem bezpieczeństwa jest system licencjonowania tego typu instytucji, czyli udzielania im – na określonych warunkach – zezwoleń na prowadzenie działalności oraz ustanowienie zasad nadzoru i kontroli na tą działalnością, a także stworzenie sprawnego mechanizmu reagowania w przypadku pojawienia się nieprawidłowości i zagrożeń.
W przypadku banków głównym aktem prawnym regulującym zasady ich działalności jest ustawa Prawo bankowe. Określa ona między innymi zasady tworzenia i organizacji banków, zarządzania rachunkami bankowymi, zawiera przepisy o funduszach własnych banków, tryb postępowania naprawczego, likwidacyjnego i upadłościowego banków. Działalność banków i kas oszczędnościowo-kredytowych reguluje także wiele innych aktów prawnych, takich jak między innymi ustawa o Narodowym Banku Polskim, ustawa o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych, ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych, ustawa o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających.
Jednym z istotnych elementów otoczenia regulacyjnego, mającym na celu zapobieganie zagrożeniom dla całego systemu finansowego, jest ustawa o nadzorze makroostrożnościowym nad systemem finansowym i zarządzaniu kryzysowym w systemie finansowym. Na jej podstawie utworzono Komitet Stabilności Finansowej (KSF) jako organ właściwy w zakresie nadzoru makroostrożnościowego w Polsce. Do zadań Komitetu należy przede wszystkim identyfikowanie, ocena i monitorowanie ryzyka systemowego powstającego w systemie finansowym lub jego otoczeniu oraz stosowanie odpowiednich instrumentów makroostrożnościowych, w tym poprzez wydawanie rekomendacji i przedstawianie stanowisk. Członkami Komitetu są: minister finansów, prezes Narodowego Banku Polskiego, przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego i prezes Bankowego Funduszu Gwarancyjnego, a więc osoby o najwyższych kompetencjach w kwestii bezpieczeństwa systemu finansowego. KSF identyfikuje te instytucje finansowe działające w Polsce, których zachowania lub problemy mogą tworzyć ryzyko dla ciągłości działania systemu finansowego jako całości lub jego istotnej części.
Instytucje regulujące i kontrolujące
O bezpieczeństwo polskiego systemu bankowego dba kilka instytucji, spełniających różnego rodzaju zadania w tym zakresie. Działają one w myśl regulacji prawnych dotyczących całego systemu bankowego, jak i specyficznych, właściwych dla każdej z nich. Regulacje te mają zarówno charakter krajowy, jak i mogą wynikać z przepisów obowiązujących w Unii Europejskiej. Jedną z głównych instytucji, odpowiedzialnych za stabilność i rozwój systemu finansowego, w tym sektora bankowego, oraz ich prawidłową działalność, jest Narodowy Bank Polski.
Kompleksową działalnością regulacyjną dotyczącą całego systemu finansowego oraz poszczególnych jego segmentów, a także podejmowaniem działań na rzecz utrzymania stabilności finansowej zajmuje się Ministerstwo Finansów (MF). Instytucja ta współpracuje z Narodowym Bankiem Polskim i Urzędem Komisji Nadzoru Finansowego w zakresie stabilności krajowego systemu finansowego. Wykonuje także zadania związane z działalnością Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, Bankowego Funduszu Gwarancyjnego oraz Banku Gospodarstwa Krajowego. MF prowadzi również negocjacje w zakresie regulacji w obszarze rynku finansowego na poziomie unijnym.
Instytucją nadzorującą funkcjonowanie rynku finansowego jest Komisja Nadzoru Finansowego (KNF), działająca na podstawie Ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym. W jej kompetencjach znajduje się nadzór nad wszystkimi segmentami rynku finansowego, czyli nad sektorem bankowym, kas oszczędnościowo-kredytowych, rynkiem kapitałowym, emerytalnym, ubezpieczeniowym, a także instytucjami płatniczymi i związanymi z pieniądzem elektronicznym. Celem działania KNF jest ograniczanie nadmiernego ryzyka w działalności podmiotów nadzorowanych, wzmacnianie przejrzystości rynku finansowego, a w przypadku zidentyfikowania słabości lub zagrożeń – podejmowanie odpowiednich działań naprawczych.
W ramach działań naprawczych KNF współpracuje z Bankowym Funduszem Gwarancyjnym (BFG). Poza tym, że BFG gwarantuje depozyty zgromadzone w bankach i kasach, odpowiada również za przeprowadzanie przymusowej restrukturyzacji instytucji finansowych zagrożonych bankructwem. Zasady prowadzenia przymusowej restrukturyzacji gwarantują, że wszyscy wierzyciele podmiotu, wobec którego zostało wszczęte postępowanie, nie poniosą strat większych niż w przypadku upadłości tego podmiotu. Ponadto działania podejmowane przez BFG nie obciążają kosztami przymusowej restrukturyzacji środków gwarantowanych.
Bankowy Fundusz Gwarancyjny
Bankowy Fundusz Gwarancyjny jest instytucją działającą na mocy ustawy z 10 czerwca 2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji. Jego głównym celem jest działanie na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego. W szczególności BFG gwarantuje depozyty zgromadzone w bankach i kasach oszczędnościowych, w tym dokonuje na rzecz deponentów wypłat środków podlegających gwarantowaniu.
W całości gwarantowana jest kwota stanowiąca równowartość w złotych 100 tys. euro. Jest ona obliczana jako suma środków pieniężnych znajdujących się na wszystkich rachunkach jednej osoby oraz jej należności w danym banku lub kasie. W przypadku rachunku wspólnego każdemu z jego współposiadaczy przysługuje odrębna kwota gwarancji wynosząca równowartość 100 tys. euro. Gwarancje dotyczą także środków zgromadzonych na rachunku powierniczym oraz zdeponowanych na rachunku firmy inwestycyjnej. W niektórych szczególnych przypadkach, w ograniczonym do trzech miesięcy od wpływu środków czasie, klientom banków i kas przysługuje wyższa kwota gwarancji. Dotyczy to między innymi środków, jakie wpłynęły na rachunek klienta z tytułu sprzedaży nieruchomości mieszkalnej, wskutek otrzymania spadku, podziału majątku współmałżonków, ubezpieczenia, odprawy. Podwyższoną kwotę gwarantowaną wylicza się jako różnicę do równowartości 200 tys. euro a sumą pozostałych środków klienta, nie wyższą jednak niż równowartość 100 tys. euro. W przypadku banku lub oddziału banku zagranicznego ochronie gwarancyjnej podlegają także między innymi środki osób prawnych, w przypadku zaś spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych depozyty organizacji pozarządowych, spółdzielni, wspólnot mieszkaniowych i związków zawodowych. Do obliczania wartości euro w złotych przyjmuje się ogłaszany przez NBP kurs średni z dnia spełnienia warunku gwarancji.
Środki podlegają ochronie gwarancyjnej od dnia ich wniesienia na rachunek w danym podmiocie objętym systemem gwarantowania. Wypłata środków gwarantowanych przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny powinna być dokonana, z pewnymi specyficznymi wyjątkami (na przykład jeśli dotyczy to środków zgromadzonych na rachunkach IKE i IKZE), w terminie 7 dni roboczych, licząc od daty spełnienia warunku gwarancji, a więc na przykład zawieszenia działalności lub ogłoszenia upadłości banku bądź kasy. Zobowiązany do wypłaty pieniędzy jest zarząd komisaryczny lub podmiot (najczęściej inny bank), z którym BFG zawrze umowę o wypłatę środków. Informację o tym, gdzie odzyskać pieniądze, ogłasza Bankowy Fundusz Gwarancyjny na swojej stronie internetowej. Niezależnie od tego, w jakiej walucie klient miał zdeponowane środki, wypłata jest w całości dokonywana w złotych. Depozyty o wartości przewyższającej limit gwarancji BFG nadal stanowią wierzytelność klienta i można jej dochodzić w ramach postępowania upadłościowego.
W ramach BFG jest stworzonych kilka funduszy o określonym przeznaczeniu. Z punktu widzenia klientów podstawowe znaczenie mają fundusz gwarancyjny banków oraz fundusz gwarancyjny kas oszczędnościowych, z których są wypłacane gwarantowane środki zdeponowane w bankach i kasach w przypadku ich upadłości. Oba te fundusze są tworzone przede wszystkim w ramach obowiązkowego systemu gwarantowania depozytów, finansowanego ze składek wnoszonych przez podmioty objęte systemem gwarantowania, czyli przez banki i kasy oszczędnościowe. W przypadku, gdy środki zgromadzone w ramach obowiązkowego systemu gwarantowania depozytów nie wystarczają do dokonania wypłat klientom upadłego banku lub kasy, BFG może m.in. zobowiązać banki lub kasy do wniesienia na fundusz gwarancyjny dodatkowych składek nadzwyczajnych.
Podsumowanie
Nad bezpieczeństwem systemu bankowego w Polsce czuwają instytucje rządowe (Ministerstwo Finansów), Narodowy Bank Polski, instytucje nadzoru finansowego (KNF i KSF) oraz zajmujące się gwarantowaniem depozytów (BFG). Ich działanie ma chronić interesy osób korzystających z usług instytucji finansowych, w tym banków i SKOK-ów. W praktyce środki klientów banków i kas oszczędnościowo-kredytowych, do równowartości w złotych 100 tys. euro, są w pełni bezpieczne i nie zostaną utracone nawet w przypadku upadłości tych instytucji.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
