Możliwość nadania uchwale przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego mocy zasady prawnej jest niezgodne z konstytucją - orzekł w czwartek Trybunał Konstytucyjny. Według TK, siedmioosobowy skład SN nie ma wystarczającej reprezentatywności do tego rodzaju rozstrzygnięć.
Sędzia sprawozdawca Justyn Piskorski zaznaczył zarazem, że Trybunał nie przesądza o niedopuszczalności innych form działalności uchwałodawczej SN i nie podważa samej funkcji SN, polegającej na sprawowaniu nadzoru judykacyjnego i podejmowaniu działań na rzecz zapewnieniu jednolitości orzecznictwa.
TK orzekał w wyniku pytania prawnego zadanego przez sędziów Izby Cywilnej Sądu Najwyższego.
Skierowane ono zostało w związku z uchwałą z października 2020 r. wydaną przez Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych SN, w której 7 sędziów stwierdziło, że strona wnosząca skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku „nie ma obowiązku wykazania, że wzruszenie zaskarżonego wyroku w drodze skargi nadzwyczajnej nie było i nie jest możliwe”. Pytanie dotyczyło fragmentu przepisu z ustawy o Sądzie Najwyższym, według którego „skład 7 sędziów może postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej”.
Orzeczenie TK zapadło w składzie pięcioosobowym pod przewodnictwem prezesa TK Bogdana Święczkowskiego. Prócz sprawozdawcy, w składzie byli też sędziowie: Stanisław Piotrowicz, Bartłomiej Sochański i Jarosław Wyrembak.
Na czwartkową rozprawę nie stawili się ani przedstawiciele SN, którzy usprawiedliwili swoją nieobecność, ani przedstawiciele Sejmu czy Prokuratora Generalnego. W związku z nieobecnością przedstawicieli SN, motywy pytania przedstawił sprawozdawca - sędzia Piskorski.
Powiedział, że zostało zadane ono w związku z rozpoznawaniem przez SN skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu okręgowego. Jak wskazano, w rozpoznawanej sprawie skład był związany uchwałą siedmiu sędziów SN z października 2020 roku, której skład nadał moc zasady prawnej.
Według pytających, związanie innych składów SN wykładnią przyjętą przez skład siedmiu sędziów „może pozostać w kolizji z zasadą niezawisłości sędziowskiej oraz zakresem konstytucyjnej kompetencji SN do spawania nadzoru judykacyjnego”.
Uchwała z października 2020 r. spowodowała zdaniem pytających „zmianę niemal jednolitej linii orzeczniczej SN w Izbie Cywilnej”, przez co w ocenie pytających „żaden skład SN nie tylko nie może odrzucić takiej skargi” o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku, lecz „w ogólności powyższa kwestia nie podlega możliwości dokonania odmiennej wykładni” tego przepisu Kpc, niż uczynił to SN w tej uchwale z 2020 r.
- Związanie składów Sądu Najwyższego treścią zasady prawnej sprowadza się w istocie do uznania jej za normę powszechnie obowiązującą, co generuje problem w kontekście konstytucyjnego, zamkniętego katalogu źródeł prawa – dodał Piskorski, przedstawiając pytanie prawne.
Po przerwie w rozprawie Trybunał orzekł o niekonstytucyjności tej części przepisu ustawy o SN. Piskorski powiedział, że źródłem jej niekonstytucyjności jest przyznanie kompetencji do nadawania uchwałom mocy zasady prawnej składowi SN, który „nie posiada wystarczającej reprezentatywności dla podejmowania rozstrzygnięć wywierających wpływ na działalność orzeczniczą całego Sądu Najwyższego”.
- Nie posiada takiego poziomu reprezentatywności ustrojowej, który odpowiadałby doniosłości kompetencji polegającej na nadaniu uchwale szczególnej mocy oddziałującej na orzecznictwo pozostałych składów SN - dodał.
Piskorski podkreślił, że w ocenie TK „właśnie ta dysproporcja pomiędzy ograniczoną reprezentatywnością składu siedmiu sędziów, a doniosłością skutków związanych z nadaniem uchwale mocy zasady prawnej, prowadzi do naruszenia standardów konstytucyjnych”. Dodał, że „im silniejsze skutki” związane z uchwałą SN „tym wyższy powinien być poziom reprezentatywności składu uprawnionego” do nadania uchwale danego statusu.
Ponadto według TK „dążenie do jednolitości orzecznictwa”, czemu m.in. służy nadawanie uchwały mocy zasady prawnej „nie może prowadzić do takiego ukształtowania relacji pomiędzy poszczególnymi składami SN, które w istocie pozbawiałyby je samodzielności w wykonywaniu funkcji orzeczniczej”.
Sprawozdawca podkreślił, że w ocenie TK niezawisłość sędziowska „nie może być rozumiana wyłącznie jako zakaz podlegania przez sędziego zewnętrznym naciskom” i ma ona także „wymiar pozytywny – realną możliwość orzekania zgodnie z własnym przekonaniem”.
Zasada ta – dodał Piskorski – oznacza, że sędzia powinien mieć „rzeczywistą możliwość dokonania własnej oceny prawnej sprawy, bez podporządkowania jej stanowisku innego organu lub innego składu orzekającego, jeżeli takie podporządkowanie nie znajduje dostatecznego uzasadnienia konstytucyjnego”. Wobec tego, mechanizmy „ograniczające autonomie interpretacyjną sędziego” powinny zdaniem TK podlegać „szczególnie rygorystycznej” ocenie konstytucyjnej.
Piskorski podkreślił, że czwartkowy wyrok dotyczy „wyłącznie kompetencji składu siedmiu sędziów SN i nie przesądza o niedopuszczalności innych form działalności uchwałodawczej SN. Nie podważa też – dodał – samej funkcji SN polegającej na sprawowaniu nadzoru judykacyjnego i podejmowaniu działań na rzecz zapewnieniu jednolitości orzecznictwa.
W przyjętej jeszcze w marcu 2024 r. uchwale Sejm podkreślił, że „uwzględnienie w działalności organu władzy publicznej rozstrzygnięć TK wydanych z naruszeniem prawa może zostać uznane za naruszenie zasady legalizmu przez te organy”. Od czasu podjęcia tamtej uchwały przez Sejm wyroki TK nie są publikowane w Dzienniku Ustaw. Ostatnio minister sprawiedliwości Waldemar Żurek przy okazji jednego z ostatnich orzeczeń Trybunału mówił PAP, że w stosunku do decyzji TK nie używa słowa „wyrok”. (PAP)
nl/ mok/
