Jeżeli firma ma trudności z odzyskaniem należności, może podjąć działania windykacyjne. Najczęściej wierzyciele nie chcą się sami zajmować windykacją należności.
W odpowiedzi na wzrastające ustawicznie zapotrzebowanie na usługi związane z obrotem wierzytelnościami powstało w Polsce wiele instytucji. Część z nich oferuje również inne usługi oprócz dochodzenia roszczeń finansowych, takie jak dostarczanie informacji gospodarczej i marketingowej, organizowanie seminariów i konferencji, a przez to upowszechnianie wiedzy na temat windykowania wierzytelności.
Obrotem wierzytelnościami w gospodarce i dochodzeniem roszczeń zajmują się więc:
- agencje obrotu wierzytelnościami,
- domy aukcyjne wierzytelności,
- wywiadownie gospodarcze,
- agencje detektywistyczne,
- giełdy obrotu wierzytelnościami.
Agencje obrotu wierzytelnościami należą do najstarszych, a zarazem najbardziej aktywnych podmiotów działających na rynku. W ofercie takich agencji są zarówno zobowiązania o cenie wyższej niż nominalna, jak i zobowiązania, za które oferenci żądają tylko kilku procent wartości długu.
Przedmiotem działalności domów aukcyjnych wierzytelności jest pośrednictwo, publiczne przetargi na długi oraz zakup wierzytelności na własny rachunek. Przetargi na długi odbywają się zazwyczaj w większych miastach Polski. Dom aukcyjny gromadzi wierzytelności o określonej wartości i oferuje je nabywcom. Skuteczność takich aukcji bywa różna.
Wywiadownie gospodarcze prowadzą swoje działania w sposób bardziej delikatny. W pierwszej kolejności upominają dłużnika pisemnie lub telefonicznie, informując go w jakim charakterze działa. W kolejnych upomnieniach ostrzega o umieszczeniu dłużnika w bazie danych dotyczących podmiotów, od których trudno uzyskać należności. Następnie pracownicy wywiadowni składają wizytę w siedzibie dłużnika, proponując rozłożenie długu na raty lub rezygnację z części należności w momencie natychmiastowej zapłaty gotówką pozostałej części. Negocjacje z dłużnikiem są skuteczniejsze niż kierowanie do niego pisemnych upomnień i ostrzeżeń. Jednakże w przypadku braku rezultatów w ciągu 3 miesięcy, wywiadownia kończy działania windykacyjne, zalecając przy tym klientowi skierowanie sprawy na drogę sądową.
Dużą konkurencją dla wywiadowni gospodarczych są agencje detektywistyczne. Przedmiotem ich działalności jest zdobywanie informacji o podmiotach gospodarczych oraz pomoc w ściąganiu długów. Skuteczność działań windykacyjnych agencji jest o wiele niższa niż w przypadku wywiadowni i sięga 30-50%. Za ściągnięcie wierzytelności agencje pobierają prowizję w wysokości 20-30% kwoty długu. Agencje detektywistyczne przyjmują praktycznie wszystkie sprawy, również ściąganie prywatnych pożyczek, jeśli umowa nie została zawarta na piśmie.
Kolejną instytucją regulującą obrót wierzytelnościami są giełdy obrotu wierzytelnościami. Giełda pełni rolę pośrednika w sprzedaży i nabywaniu wierzytelności, a podstawą jej działalności jest publicznie ogłoszony regulamin. Procedura sprzedaży wierzytelności na giełdzie przebiega w następujący sposób:
- zgłoszenie wierzytelności na giełdę,
- publikacja oferty zbycia wierzytelności,
- przeniesienie wierzytelności:
- zawarcie umowy o skutku zobowiązującym,
- zawarcie umowy o skutku rozporządzającym, - rozliczenie między uczestnikami transakcji i organizatorem giełdy
- rozstrzygnięcie ewentualnych sporów powstałych w związku z transakcjami zawieranymi na giełdzie.
Ciekawym rozwiązaniem jest Internetowa Giełda Długów. Kojarzenie zbywców i potencjalnych nabywców wierzytelności odbywa się poprzez stronę internetową, na której są publikowane płatne ogłoszenia o zbyciu wierzytelności. Przedmiotem obrotu mogą być niesporne i wymagalne wierzytelności pieniężne wynikające z umowy bankowej, umowy kupna-sprzedaży, prawomocnego wyroku, nakazu lub ugody sądowej. Wydaje się, że ta forma obrotu wierzytelnościami stanie się formą najpopularniejszą, a zarazem najdogodniejszą zarówno dla kupujących, jak i sprzedających.
Obojętnie od rodzaju instytucji prowadzącej postępowanie windykacyjne przebiega w następujących etapach:
- postępowanie polubowne przedsądowe,
- postępowanie sądowe,
- postępowanie przedegzekucyjne polubowne,
- postępowanie egzekucyjne.
Postępowanie polubowne przedegzekucyjne stanowi najważniejszy etap w procesie dochodzenia roszczeń finansowych. Windykacja jest wówczas najtańsza i kończy się w najkrótszym czasie. W warunkach gdy kondycja finansowa dłużnika nie stwarza możliwości polubownego rozwiązania problemu, dąży się do jak najszybszego otwarcia postępowania sądowego. Czasami jednak lepiej jest rozłożyć spłatę należności na raty niż obciążać dłużnika dodatkowymi kosztami postępowania sądowego i egzekucyjnego. W przypadku świeżych długów skuteczność windykacji sięga 70-90%. Dlatego istotnym elementem jest okres przeterminowania należności. Długi przeterminowane ponad rok są ściągane ze skutecznością rzędu kilkunastu procent.
Nawet w takich warunkach firma powinna prowadzić egzekucję długu, aby uprawdopodobnić nieściągalność należności w trakcie postępowania egzekucyjnego. Takie należności są bowiem podstawą naliczenia rezerw uznanych zgodnie z prawem podatkowym - za koszty uzyskania przychodów, zatem pomniejszają one podstawę opodatkowania. Oddanie sprawy do sądu wiąże się z koniecznością wniesienia opłaty z tytuły wpisu sądowego.
Większość biur dochodzenia roszczeń z należności zajmuje się jednak wyłącznie sprawami bezspornymi i wymagalnymi. Bezsporność należności musi być udokumentowana najczęściej fakturą świadczącą o wydaniu kontrahentowi towaru. W Polsce funkcjonuje wiele kancelarii prawnych zajmujących się sprawami spornymi i to one podejmują się windykacji należności, co do których istnieją pewne zastrzeżenia odnoszące się do bezsporności lub wymagalności roszczeń. Firmy windykacyjne starają się przyspieszyć procedurę odzyskiwania długu.
Jeśli nie udało się polubownie odzyskać należności, wszczynane jest postępowanie sądowe. Firmy wynajmują do prowadzenia takich spraw kancelarie prawne. Po zamknięciu postępowania sądowego, gdy firma ma już nakaz zapłaty oraz klauzulę wykonalności, można przystąpić do wyegzekwowania od dłużnika wierzytelności, powiększonej jednak o koszty sądowe, odsetki za zwłokę oraz koszty postępowania procesowego.
Ostatnim etapem dochodzenia roszczeń jest przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego. Na podstawie tytuły wykonawczego biuro windykacyjne przygotowuje wniosek windykacyjny i przekazuje go właściwej kancelarii komorniczej. Wierzyciel musi na bieżąco kontrolować, czy biuro dba o prawidłowy przebieg egzekucji.
Kolejnym krokiem jest wybór komornika. Większość biur windykacyjnych oferuje tę usługę. Firma może sama znaleźć komornika na podstawie informacji pozyskanych na rynku. Wynajęcie komornika wiąże się z wniesieniem zaliczki komorniczej. W przypadku braku skuteczności w ściąganiu należności komornik zwraca połowę otrzymanej sumy. Biura zwykle mają z kancelariami komorniczymi umowę o stałej współpracy, a partnerów starają się dobierać biorąc pod uwagę ich skuteczność. Biuro windykacyjne może zdecydowanie zobligować komornika do podjęcia wszelkich możliwych kroków w celu ściągnięcia długu. Kancelarie komornicze zdają sobie sprawę, że firmy windykacyjne są ich największymi klientami, dlatego dbają o dobre warunki współpracy. Aby nie tracić wysokiej opłaty komorniczej, należności egzekwuje się na raty. Początkowo firma deklaruje mniejszą kwotę do windykacji, aby sprawdzić czy chociaż tyle jest do odzyskania, a dopiero później stara się dochodzić całej należnej sumy. W praktyce rzadko się udaje wyegzekwować całą kwotę należności. Kwoty nieodzyskane obciążają wprost koszty działalności firm. Podobnie w ciężar kosztów są wpisywane koszty windykacji. Polskie prawo nie przewiduje bowiem obciążenia dłużnika choćby częścią wydatków związanych z zatrudnieniem biura windykacyjnego czy komornika.
W związku z wierzytelnościami, firmy stają często przed dwoma rodzajami decyzji finansowych: czy zdecydować się na postępowanie upadłościowe czy raczej sprzedać wierzytelność na rynku oraz czy lepiej odzyskać wierzytelność od razu czy ratami. Poniższe przykłady pokażą jak dochodzi do podjęcia decyzji w obu przypadkach.
Przykład 1
Odbiorca wyrobów gotowych jest winien producentowi 1 500 000 zł. Sąd ogłosił jego upadłość. Dział windykacji szacuje, że w wyniku postępowania upadłościowego możliwe będzie odzyskanie 70% należności, co potrwa około 2 lat. Firma korzysta z kredytu bankowego, oprocentowanego 8% w skali roku. Odsetki od kredytu są płacone miesięcznie. Agencja obrotu wierzytelnościami zaoferowała odkupienie długu za kwotę 850 000 zł w gotówce. Należy ustalić, czy opłacalna będzie sprzedaż wierzytelności.
Kwota wierzytelności do odzyskania wynosi:
1 500 000 x 70% = 1 050 000 zł
Należy obliczyć wartość obecną kwoty, którą firma odzyska za 2 lata (odsetki od kredytu są płacone co miesiąc, co oznacza 24 okresy kapitalizacji):
1 050 000 x 1 / (1+0,08 x 12) ^ 24 = 1 050 000 x 0,8526 = 895 200 zł
Agencja oferuje kwotę 850 000 zł, zatem mniej niż wynosi zaktualizowana wartość kwoty należności. Należy więc odrzucić ofertę agencji obrotu wierzytelnościami.
Przykład 2
Spółka K ma problemy z odzyskaniem należności w kwocie 3 000 000 zł. Finansuje się kredytem bankowym oprocentowanym 7,6% w skali roku przy płatności odsetek w okresach miesięcznych. Firma D, zalegająca z płatnościami, ma kłopoty finansowe i podjęła próbę rozwiązania problemu, oferując spłatę całej kwoty w 6 kwartalnych ratach po 500 000 zł każda (płatność po 3 miesiącach) bądź gotówkę w wysokości 85% kwoty należności. Spółka może przystąpić do windykacji pełnej kwoty należności na drodze sądowej, ale istnieje ryzyko utraty odbiorcy. W przypadku przyjęcia rozwiązania płatności ratami będzie spłacać kredyt stosownie do otrzymanych kwot. Dłużnik jest dużym odbiorcą, z którym spółka K realizuje 25% obrotu. Rentowność obrotu wynosi 15%. Należy ustalić, którą formę odzyskania długu powinna spółka zaakceptować.
Gotówka do odzyskania przy płatności 85% wartości:
3 000 000 x 85% = 2 550 000 zł
Wartość obecna należności odzyskiwanych ratami:
500 000 x 1 / (1+0,076 / 12)^3 +
500 000 x 1 / (1+0,076 / 12)^6 +
500 000 x 1 / (1+0,076 / 12)^9 +
500 000 x 1 / (1+0,076 / 12)^12 +
500 000 x 1 / (1+0,076 / 12)^15 +
500 000 x 1 / (1+0,076 / 12)^18 = 2 809 000 zł
Spółka K powinna zatem zdecydować się na odzyskiwanie należności ratami.
Szczegóły obliczeniowe oraz wiele innych przykładów decyzji finansowych podejmowanych w działalności gospodarczej firm znajdują się w książce "Metody podejmowania decyzji finansowych" Marii Sierpińskiej i Tomasza Jachny (Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007). Książkę znajdziesz pod adresem www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki zwrot "decyzje finansowe". Wszelkie skróty i uzupełnienia w niniejszym tekście za zgodą Wydawcy.
Mariusz Ludwiński
