Czym bank kieruje się ustalając sposób zabezpieczenia kredytu?
Banki stosują obecnie bardzo wiele sposobów, żeby zabezpieczyć udzielane kredyty, jednak najlepszym zabezpieczeniem dla banku jest dobra sytuacja finansowa w firmie zaciągającej kredyt. Drugim sposobem zabezpieczenia są tzw. prawne sposoby zabezpieczenia Jak zostanie zabezpieczona konkretna umowa kredytowa, zależy od kilku cech zawieranych umów:1) rodzaj i wysokość wierzytelności oraz proporcja wartościowa zabezpieczenia i wierzytelności (suma ustanowionych zabezpieczeń powinna być znacznie wyższa od kwoty udzielonego kredytu i należnych odsetek);
2) termin spłaty długu (udzielając kredytu krótkoterminowego wartość przedmiotu zabezpieczenia nie obniży się; przy kredycie długoterminowym takie samo zabezpieczenie będzie ulegać deprecjacji, co powinno być uwzględniane przy kalkulowaniu realności zabezpieczenia; podobnie w długim terminie może znacząco zmienić się sytuacja finansowa poręczycieli w porównaniu ze stanem początkowym)
3) status prawny dłużnika i osób zabezpieczających należności banku (z dużo większą ostrożnością podchodzi się do zabezpieczeń udzielonych przez spółki prawa handlowego o ograniczonym kapitale własnym niż do osób fizycznych o spółek cywilnych, które gwarantują całym swoim majątkiem)
4) sytuacja finansowa, gospodarcza i majątkowa dłużnika
5) ryzyko banku, związane z udzielaniem kredytu firmom z tej samej branży lub ludziom o podobnym
6) cechy zabezpieczenia wynikające z dotyczących go przepisów prawnych oraz z postanowień umowy o ustanowienie zabezpieczenia, np.:
a) sposób ustanowienia zabezpieczenia
b) przesłanki i zakres odpowiedzialności wynikające z zabezpieczenia
c) sposób realizacji uprawnień banku
7) przewidywany nakład pracy banku
8) koszt zabezpieczenia dla dłużnika (wszystkie koszty kredytu ponosi zwykle kredytobiorca)
9) realna możliwość zaspokojenia roszczeń banku w możliwie najkrótszym czasie z przyjętego zabezpieczenia (łatwiej można zrealizować zabezpieczenie w formie środków na rachunku bieżącym niż dochodzić roszczeń z hipoteki).
Wybór formy zabezpieczenia ustalany jest w porozumieniu z kredytobiorcą. Występuje tu oczywiście konflikt interesów, którego rezultat w dużym stopniu zależy od rozwoju i konkurencji na rynku kredytów.
Wartość przyjmowanych zabezpieczeń rzeczowych ustala się najczęściej w relacji do cen rynkowych (np. nieruchomości czy maszyny) lub kosztów nabycia (np. towary, surowce, materiały). Przy ustalaniu wartości zabezpieczeń nie można pomijać także wpływu takich czynników, jak np. moda, sezonowość, konkurencyjność, łatwość sprzedaży wyrobów, przestrzeganie okresów gwarancji towarów, wrażliwość na psucie itp. Przy zabezpieczeniach rzeczowych, jeżeli określony przedmiot jest lub może być ubezpieczony, należy dokonać na rzecz banku cesji praw z umowy ubezpieczenia majątkowego dotyczącego przyjętego zabezpieczenia.
Przyjęcie określonego zabezpieczenia prawnego, a w szczególności zabezpieczenia rzeczowego, należy bezwzględnie uzależnić od uprzedniego sprawdzenia przez pion kredytowy, czy przedmiot zabezpieczenia faktycznie istnieje, warunki jego magazynowania, ogólny stan techniczny itp. Każda decyzja powinna być zindywidualizowana i dostosowana do konkretnej sytuacji danego kredytobiorcy.
Zabezpieczenia osobiste
Zabezpieczenia osobiste charakteryzują się osobistą odpowiedzialnością kredytobiorcy i innych dłużników, co w praktyce oznacza, że odpowiadają wobec banku całym majątkiem. Zazwyczaj powstają one przez zaciągnięcie wobec banku dodatkowego zobowiązania, które ma na celu skłonienie dłużnika do wykonania jego obowiązku lub ułatwić bankowi windykację należności.Poręczenie cywilne
W oparciu o przepisy Kodeksu Cywilnego (art.876 - 887 K.c.) w umowie poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał. Umowa poręczenia powstaje przez złożenie dwóch oświadczeń woli - poręczyciela o udzieleniu poręczenia (pod rygorem nieważności złożona na piśmie) oraz wierzyciela o przyjęciu poręczenia (przez przyjęcie dokumentu). Stronami umowy są poręczyciel oraz wierzyciel z określonego stosunku zobowiązaniowego. Poręczycielem może być osoba fizyczna (mająca zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych) oraz osoba prawna. Przedmiotem poręczenia może być każdy dług istniejący i przyszły, ale o określonej wysokości. Zobowiązanie poręczyciela jest akcesoryjne (zawisłe) do długu ze stosunku głównego i jest wobec niego uzależnione co do swego istnienia oraz co do zakresu.
Przejawia się to w tym, że:
- Poręczyciel odpowiada tylko wtedy, gdy dłużnik nie wywiązuje się ze zobowiązań.
- Zmniejszenie zobowiązania skutkuje względem poręczyciela.
- Wysokość zobowiązania dłużnika i poręczyciela jest równa.
- Zwiększenie zobowiązani nie jest skuteczne wobec poręczyciela.
- Wygaśnięcie zobowiązania ze stosunku głównego powoduje wygaśnięcie zobowiązań wynikających z poręczenia.
Bank będący wierzycielem ma istotne obowiązki wobec poręczyciela. Przede wszystkim musi go informować o opóźnianiu się kredytobiorcy ze spłatą kredytu lub odsetek, a także o każdej zmianie stóp procentowych kredytu, pożyczki. Zaletą poręczenia jest fakt, że jest to dość prosta i tania forma zabezpieczenia, która w istotnym stopniu zwiększa odzyskane należności. Poręczyciele odpowiadają bowiem całym swoim majątkiem posiadanym i przyszłym.
Poręczenie może być terminowe lub bezterminowe do momentu wygaśnięcia długu. Bank może żądać od poręczyciela udokumentowania sytuacji finansowej. Współporęczyciele odpowiadają solidarnie i tak w przypadku uregulowania spłaty długu poręczycielowi, który to zrobił przysługuje prawo regresu wobec pozostałych poręczycieli. W przypadku osób fizycznych małżonkowie muszą wyrazić zgodę na udzielenie poręczenia łącznie, gdyż jest to czynność wykraczająca poza zakres zwykłego zarządu (orzecznictwo SN w oparciu o art. 36 kro).
Poręczenia wekslowe i weksle in blanco.
Weksel in blanco (niezupełny) upowszechnił się dopiero niedawno jako forma zabezpieczania wierzytelności. Wymaga on zaufania do osoby podpisanej na wekslu i dlatego stosuje się go tylko wobec osób dobrze bankowi znanych z rzetelności (w formie weksla samoistnego). Znacznie częściej banki stosują weksle in blanco poręczone przez osoby trzecie.
Weksel tego rodzaju nie powinien zawierać sumy wekslowej ani też terminu płatności. Sposób uzupełnienia weksla przez bank zostaje określony w deklaracji wekslowej złożonej łącznie z wekslem in blanco W deklaracji tej zostają zawarte upoważnienia dla banku określające:
- Kiedy ma prawo uzupełnić weksel.
- Jaka kwota może być na wekslu wpisana (sposób obliczania).
- Jaki może być ustalony termin płatności weksla.
Skuteczne weksle in blanco mogą być wystawiane przez: osoby fizyczne mające zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych, wspólników spółki jawnej ujawnionych w rejestrze handlowym jako osoby reprezentujące interesy spółki, wspólników spółki cywilnej zgodnie z umową spółki, zarządy spółek handlowych zgodnie z zapisami w rejestrach, prokurentów, pełnomocników posiadających pisemne pełnomocnictwo do zaciągania tego typu zobowiązań, zarządy spółdzielni oraz likwidatorów.
Poręczenie wekslowe - aval stanowi poręczenie za osobę zobowiązaną wekslowo. Może go udzielić osoba trzecia, fizyczna lub prawna oraz osoba już na wekslu podpisana. Poręczenie takie w skuteczny sposób może być udzielone tylko w formie:
- Złożenia podpisu na przedniej stronie weksla.
- Złożenia na przedniej lub odwrotnej stronie weksla podpisu pod oznaczeniem wskazującym na jego poręczenie - gwarantuję, ręczę.
W ostatnim przypadku poręczenie może być ograniczone do określonej po słowie ręczę lub innym sumy do wysokości której gwarancja jest skuteczna. Avalista odpowiada samoistnie i solidarnie, nawet gdy zobowiązanie za które poręcza jest nieważne za wyjątkiem wady formalnej weksla. Operacje wekslowe są w obecnym prawie czynnościami bankowymi, ale sprawy o wydanie nakazu zapłaty należą do sądów gospodarczych.
Zabezpieczenie rzeczowe
Blokada środków na rachunku bankowymBlokada środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest jednym z najczęściej stosowanych zabezpieczeń wierzytelności banku, choć nie jest to zabezpieczenie dobre. Blokada polega na tym, że na rachunku bankowym zostaje zablokowana kwota środków pieniężnych w celu zabezpieczenia wykonania określonego zobowiązania. W czasie obowiązywania blokady posiadacz rachunku bankowego nie może dysponować zablokowanymi środkami bez uprzedniej zgody banku ani też podejmować środków będących przedmiotem blokady.
Bank przyjmujący blokadę na zabezpieczenie wierzytelności powinien jednocześnie zażądać udzielenia mu pełnomocnictwa do dysponowania zablokowanym rachunkiem bankowym, a więc:
1. pełnomocnictwa do pobrania, tj. wypłacenia kwoty nie spłaconego długu z rachunku bankowego lub
2. pełnomocnictwa do potrącenia kwoty nie spłaconego długu z rachunku bankowego (w przypadku gdy rachunek ten znajduje się w banku - wierzycielu)
Blokad jest bowiem tylko samoograniczeniem się posiadacza rachunku w dysponowaniu tym rachunkiem, nie oznacza więc ani udzielenia poręczenia ani ustanowienia zastawu. Blokada dokonywana jest przez bank prowadzący rachunek na pisemne zlecenie posiadacza rachunku (lub w pewnych przypadkach jego pełnomocnika). Przedmiotem blokady są zawsze i wyłącznie środki zgromadzone na rachunku bankowym. Rodzaj rachunku w zasadzie nie ma znaczenia. W szczególności blokada może dotyczyć rachunku:
- bieżącego, związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej
- oszczędnościowo - rozliczeniowego
- lokat terminowych
- walutowego
Blokada jest jednym z mniej bezpiecznych i skutecznych zabezpieczeń. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż jest to umowa nienazwana, a w przypadku, gdy posiadacz rachunku ma jeszcze innych wierzycieli, których wierzytelność jest:
1. wymagalna wcześniej od wierzytelności banku - kredytodawcy
2. zabezpieczona zastawem na wierzytelności z tego rachunku albo przelewem wierzytelności
- będą oni mieli bardziej uprzywilejowaną pozycję wobec banku, na rzecz którego jest ustanowiona tylko blokada. Ponadto w przypadku skierowania egzekucji do zablokowanego rachunku bankowego, gdy wierzytelność banku nie jest jeszcze wymagalna, bank nie może dokonać potrącenia ani podnosić, iż prowadzenie egzekucji z tego rachunku narusza jego prawa.
Przy ustanawianiu tego rodzaju zabezpieczenia należy uwzględnić kwotę ustawowo wolną od egzekucji. Prawo Bankowe - Art. 56. 1. Środki pieniężne na rachunkach oszczędnościowych jednej osoby, niezależnie od liczby zawartych umów, wolne są od zajęcia na podstawie sądowego lub administracyjnego tytułu wykonawczego do wysokości trzykrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za okres bezpośrednio poprzedzający dzień wystawienia tytułu wykonawczego.
Pełnomocnictwo do dysponowania rachunkiem bankowym
Zabezpieczenie wierzytelności banku może stanowić również pełnomocnictwo do:
a) potrącenia kwoty nie spłaconego długu z rachunku bankowego (w przypadku gdy rachunek ten znajduje się w banku - wierzycielu) lub
b) pobrania, tj. wypłacenia kwoty nie spłaconego długu z rachunku bankowego - w przypadku, gdy bankiem prowadzącym rachunek jest inny bank niż bank - wierzyciel.
Aby pełnomocnictwo takie należycie zabezpieczało interesy banku, powinno zawierać:
1) stwierdzenie, iż jest ono nieodwołalne i nie wygasa wraz ze śmiercią posiadacza rachunku
2) zobowiązanie się posiadacza do nieustanawiania dalszych pełnomocników do dysponowania samym rachunkiem do czasu wygaśnięcia pełnomocnictwa udzielonego bankowi
3) upoważnienie dla banku prowadzącego rachunek do zablokowania na nim kwoty w wysokości pozostałego do spłaty długu wraz z należnymi odsetkami i innymi należnościami banku, w przypadku niespłacenia w terminie (oznaczonym w umowie) raty kredytu lub pożyczki albo odsetek. Bank prowadzący rachunek powinien być również upoważniony do udzielania bankowi - wierzycielowi informacji o stanie środków na tym rachunku.
Należy mieć na uwadze fakt, że nie zawsze i nie na każdym rachunku można ustanowić zabezpieczenie tego rodzaju. Wszystko zależy od treści umowy rachunku bankowego lub regulaminu bankowego dotyczącego rachunków bankowych (zakaz ustanawiania pełnomocników).
Bogusław Półtorak
Źródło:
