Pojęcie kontraktu terminowego
Kontrakt terminowy jest umową zawartą pomiędzy dwiema stronami - kupującym i sprzedającym, dotyczącą kupna lub sprzedaży określonych aktywów, w określonym czasie w przyszłości i po określonej cenie. Przez otwarcie pozycji rozumie się kupno lub sprzedaż kontraktu.Kupno kontraktu oznacza otwarcie pozycji długiej. Sprzedaż kontraktu oznacza otwarcie pozycji krótkiej.
Obydwie strony transakcji, które dokonały otwarcia pozycji, posiadają prawa oraz obowiązki:
- kupujący kontrakt (pozycja długa) – ma prawo i obowiązek kupna aktywów określonych w specyfikacji kontraktu,
- sprzedający kontrakt (pozycja krótka) – ma obowiązek i prawo do sprzedaży aktywów określonych w specyfikacji kontraktu.
Pozycja w kontrakcie terminowym może być utrzymywana do dnia wygaśnięcia kontraktu, w którym następuje zamknięcie otwartych pozycji i ostateczne rozliczenie zysków i strat obydwu stron. Może być również zamknięta wcześniej przez zawarcie transakcji przeciwstawnej - pozycję długą zamyka się poprzez sprzedaż takiego samego kontraktu, pozycję krótką poprzez jego kupno.
Kontrakty terminowe dzielą się na kontrakty forward oraz kontrakty futures.
Charakterystyka kontraktu forward
1. Warunki kontraktu są uzgadniane między stronami i mogą to być:
- rodzaj i jakość towaru,
- wielkość kontraktu,
- cena kontraktu (towaru),
- termin wykonania kontraktu,
- miejsce dostawy,
- sposób rozliczenia,
- depozyt zabezpieczający,
2. Zazwyczaj dochodzi do rzeczywistej dostawy towaru.
3. Nie notowany na giełdzie.
Charakterystyka kontraktu futures
1. Wystandaryzowane są następujące warunki kontraktu:
- rodzaj i jakość towaru,
- wielkość kontraktu,
- termin wykonania kontraktu,
- miejsce dostawy,
- sposób rozliczenia,
- miejsce i godziny handlu kontraktem.
2. Cena kontraktu jest ustalana w drodze otwartego przetargu na giełdzie
3. Obowiązkowy depozyt zabezpieczający złożony w Izbie Rozrachunkowej
4. Najczęściej nie dochodzi do rzeczywistej dostawy towaru.
5. Zazwyczaj notowany na giełdzie.
Do zawarcia transakcji terminowej dochodzi po uzgodnieniu ceny realizacji, tj. ceny, po której dojdzie w przyszłości do dostawy towaru.
Kontrakty terminowe futures są przedmiotem obrotu na giełdach. W okresie ważności kontraktu ich cena jest ustalana codziennie w wyniku działania sił podaży i popytu. W dniu wygasania kontraktu ustalana jest cena rozliczeniowa, jako cena rynkowa aktywa bazowego o określonej godzinie.
Wykres. 1. Profil wypłaty dla pozycji długiej w kontrakcie terminowym
Jak widać z wykresu posiadacz pozycji długiej w kontrakcie terminowym ponosi straty, jeżeli kurs kontraktu spadnie poniżej kursu jego zakupu F0. Wzrost kursu przyniesie zysk na pozycji, którego wielkość jest teoretycznie nieograniczona.
Wykres. 2. Profil wypłaty dla pozycji krótkiej w kontrakcie terminowym
Jak widać z wykresu posiadacz pozycji krótkiej w kontrakcie terminowym osiąga zysk, jeżeli kurs kontraktu spadnie poniżej kursu jego zakupu F0. Wzrost kursu przyniesie stratę na pozycji, której wielkość jest teoretycznie nieograniczona.
Pojęcia podstawowe
Aktywo bazowe jest to towar, instrument finansowy, waluta czy miara wielkości ekonomicznej, od którego ceny jest zależny kurs kontraktu terminowego. Dziś handluje się kontraktami na różne aktywa, m.in.: płody rolne, ropę naftową, gaz, złoto, srebro, platyna, pallad, miedź, indeksy giełdowe, papiery wartościowe, stopy procentowe a także pogodę.W praktyce w grę wchodzą jednak tylko takie aktywa, których rynek gotówkowy charakteryzuje się wysokim stopniem płynności. W większości przypadków celem zawierania transakcji nie jest fizyczna dostawa towarów, a jedynie bieżący obrót kontraktami.
Wielkość kontraktu
Wielkość kontraktu stanowi minimalną, niepodzielną ilość towaru, która może być przedmiotem transakcji terminowej, np. 100.000 EUR, 100 akcji KGHM, 50 ton półtusz wieprzowych, 1000 baryłek ropy naftowej, 1,5 mln PLN dla WIBOR, 100 ton miedzi, 100 uncji złota, 10.000 buszli kukurydzy.
Wartość kontraktu
Wartość kontraktu stanowi bieżącą wartość aktywów, na które opiewa kontrakt. Metoda obliczania wartości kontraktów jest określana przez każdą giełdę, która określa odpowiedni mnożnik.
Tabela 1. Przykłady obliczeń wartości kontraktów
Termin realizacji kontraktu
Jest to określony dzień miesiąca (np. trzeci poniedziałek, druga środa ustalonego miesiąca), w którym ma miejsce ostatnie notowanie kontraktu oraz ostateczne rozliczenie lub dostawa. Zazwyczaj terminy realizacji kontraktów nie przekraczają 12 miesięcy.
Minimalna zmiana ceny (tick)
Jest to minimalna wielkość zmiany notowania kontraktu podobnie, jak pips na foreksie. Na podstawie wielkości kontraktu można określić wartość jednego ticka.
Na przykład dla kontraktu terminowego na 100.000 USDPLN dla dokładności notowań 0,0001 PLN/USD, jeden tick jest wart 10 PLN.
Dla kontraktu terminowego na pszenicę notowanego na CBOT o wielkości 50.000 buszli przy mnożniku ¼ centa za buszel wartość pip wynosi 12,50 USD.
Data wygaśnięcia kontraktu jest ostatnim dniem jego handlu. W tym też dniu następuje ostateczne rozliczenie i zamknięcie otwartych pozycji przez Izbę Rozrachunkową po ostatecznej cenie rozliczeniowej. Cena ta jest ustalana przez izbę w oparciu o cenę aktywa bazowego o określonej godzinie w dniu wygaśnięcia kontraktu.
Depozyt zabezpieczający - zawierając transakcję obie strony wpłacają do izby rozrachunkowej depozyt zabezpieczający. Wysokość depozytu jest ustalana przez izbę na podstawie różnych czynników w rynkowych. Generalną zasadą jest aby jego wysokość wystarczała na pokrycie dziennych zmian wartości kontraktu. Im wyższa zmienność rynku tym wyższy depozyt.
Przykłady kontraktów terminowych
Kontrakty terminowe na towaryStanowią najliczniejszą grupę kontraktów. Wykorzystywane przez spekulantów oraz podmioty chcące zabezpieczyć sobie przyszłe ceny zakupu lub sprzedaży produktów. Inwestor przewidujący spadek ceny ropy naftowej, może zarobić sprzedając kontrakt np. na 1000 baryłek ropy naftowej (Light Sweet Crude Oil), notowany na NYMEX (New York Mercantile Exchange). Minimalna zmiana ceny wynosi 1 cent za baryłkę, stąd dla całego kontraktu wynosi 10 USD. W przypadku spadku ceny ropy naftowej o jeden dolar, zysk inwestora wyniósłby: 100 x 10 = 1.000 USD
Kontrakty terminowe na waluty
Walutowe kontrakty terminowe pozwalają na zawieranie transakcji kupna lub sprzedaży określonej ilości walut. Celem tych transakcji jest zarabianie na zmianach kursów walut analogicznie, jak na rynku forex. Kontrakty walutowe są również często wykorzystywane w celu zabezpieczenia przed ryzykiem walutowym, jakie jest związane z obrotem handlowym z zagranicą. Wartość takiego kontraktu jest ustalana jako iloczyn kursu kontraktu oraz jego wartości nominalnej, na przykład przy kursie 2,1946 USDPLN wartość kontraktu na 100.000 USDPLN wynosi:
2,1946 x 10.000 = 21.946 PLN
Wartość minimalnej zmiany ceny (tick) wynosi 10 PLN.
Inwestor przewidujący wzrost kursu dolara winien kupić kontrakt. Jego zysk przy kontrakcie na 100.000 USDPLN i wzroście kursu do 2,1990 USDPLN, tj. o 44 tick wyniesie:
44 x 10 = 440 PLN
Kontrakty terminowe na stopy procentowe
Kontrakty terminowe na stopy procentowe dotyczą takich instrumentów finansowych, jak: bony skarbowe, obligacje, depozyty. Wartość tych kontraktów wynika z poziomu stóp procentowych.
Kontrakty te służą zabezpieczeniu ryzyka kredytobiorców i kredytodawców, podmiotów mających zamiar dokonać lokat bankowych, inwestorów działających na rynku papierów dłużnych (bony skarbowe, obligacje). Mogą być też wykorzystywane w transakcjach spekulacyjnych i arbitrażowych.
Kontrakt terminowy na bony skarbowe zobowiązuje posiadacza pozycji długiej do nabycia oraz posiadacza pozycji krótkiej do sprzedaży w ustalonym terminie określonej liczby bonów skarbowych po ustalonej cenie i w ustalonym terminie.
Ceny kontraktów na stopy procentowe są podawane w wartości liczbowej równej różnicy między 100 oraz oprocentowaniem lub rentownością aktywa bazowego. Na przykład, dla oprocentowania (rentowności) 5,5%, kurs kontraktu wynosi 94,5%. Inwestor posiadający długą pozycję w tym kontrakcie, w przypadku wzrostu stóp procentowych o 0,5% (50 p.b.) poniesie stratę wynoszącą:
Inwestowanie w kontrakty terminowe wiąże się z ponoszeniem wysokiego ryzyka, które zależy od dźwigni finansowej, a ta od stosunku wartości kontraktu do depozytu.
Dla analityków rynków zachowana cen kontraktów terminowych stanowią prognostyk zachowania cen w przyszłości. Stąd kontrakty są uważane za instrumenty pozwalające na ujawnianie cen.
Jan Mazurek
Źródło:
