W przypadku jednostek samorządu terytorialnego (JST) nadanie ratingu oznacza również wskazanie słabych i silnych stron oraz wydanie opinii na temat przewidywanego sposobu wywiązywania się z zobowiązań. Z punktu widzenia JST uzyskanie takiej oceny może okazać się niezmiernie przydatne, biorąc pod uwagę duże potrzeby inwestycyjne oraz związaną z nimi konieczność pozyskiwania obcego kapitału, zarówno na rynku krajowym, jak i międzynarodowym. Dodatkowo uzyskanie pozytywnej oceny sprzyja rozwojowi współpracy pomiędzy sektorem prywatnym a samorządowym. Generalnie należy stwierdzić, że rating przyczynia się do zwiększenia zaufania do danej JST, co skutkuje skróceniem procedury przyznania kredytu oraz zwiększeniem liczby potencjalnych inwestorów. Warto też podkreślić, że rating sprzyja racjonalnej wycenie wyemitowanych papierów dłużnych, a także pełni funkcję narzędzia promocyjnego.
Rodzaje ratingów
Wyróżnia się następujące rodzaje ratingów:
- krótko- i długoterminowe,
- wyrażone w walucie lokalnej (LCR) i obcej (FCR),
- publikowane, indykatywne, prywatne,
- dobrowolne i obowiązkowe.
Oceny krótkoterminowe dotyczą wszelkich zobowiązań o terminie zapadalności nie przekraczającym jednego roku, natomiast długoterminowe – niepodporządkowanych zobowiązań o terminie do wykupu przekraczającym 12 miesięcy. Rating w walucie obcej stanowi opinię na temat możliwości pozyskania funduszy na rynku międzynarodowym. Należy tu zwrócić uwagę na fakt, że poziom tej oceny jest uzależniony od tzw. pułapu suwerennego, czyli poziomu ratingu dla całego kraju. Opinia ta uwzględnia takie czynniki, jak ryzyko kursowe, a także ryzyko zakupu walut zagranicznych w warunkach ewentualnego ich niedoboru spowodowanego niepewnością gospodarczą. Z kolei ratingi dla zadłużenia w walucie krajowej stanowią ocenę danej jednostki na tle pozostałych jednostek w kraju (tak więc nie są ograniczone limitem suwerennym). Ten rodzaj oceny uwzględnia wszelkie ekonomiczne i kredytowe czynniki ryzyka, z wyłączeniem ryzyka wymiany walut. Ratingi publikowane, w przeciwieństwie do prywatnych, są powszechnie dostępne dla podmiotów trzecich. Natomiast ratingi indykatywne służą jedynie ocenie hipotetycznej zdolności do zaciągnięcia długu. Jeżeli chodzi o obligatoryjność ratingów, należy stwierdzić, że obowiązek taki istnieje jedynie w przypadku, gdy dana JST zamierza zaciągnąć dług na rynku międzynarodowym. Ratingi lokalne mają charakter całkowicie dobrowolny. Mimo to wiele JST chce takiej oceny, jako że jest to doskonałe narzędzie promocji rozwoju lokalnego.
Metodologia nadania
Nadanie ratingu jest procedurą wieloetapową. Przy dokonywaniu analiz specjaliści z agencji ratingowych posługują się wieloma kryteriami, zarówno jakościowymi, jak i ilościowymi. Warto tutaj jednak podkreślić, że dla sporządzenia takiej oceny większe znaczenie mają czynniki jakościowe, które obejmują takie aspekty, jak: struktura instytucjonalna, czynniki społeczno-ekonomiczne i polityczne oraz jakość procesu zarządzania jednostką. Z kolei do kryteriów o charakterze ilościowym zalicza się wszelkie czynniki dotyczące bazy gospodarczej jst, opierające się na analizie budżetowej i finansowej, a także na analizie zadłużenia danej JST.
Kryteria jakościowe
Analiza struktury instytucjonalnej ma za zadanie wykazać, na ile dana jednostka jest autonomiczna i jakie są jej relacje wobec innych szczebli samorządowych oraz względem państwa. Wprawdzie w przypadku struktury samorządowej funkcjonującej w Polsce nie występuje pełna autonomia, niemniej na poziom ratingu pozytywnie oddziałuje duży zakres samodzielności dochodowej, jak i wydatkowej jednostki, a także stabilność polityki podatkowej.
Aspekty społeczno-ekonomiczne agencje oceniają pod kątem poziomu zdywersyfikowania lokalnej gospodarki. Z punktu widzenia ryzyka kredytowego ważne jest, aby lokalny rynek nie był zdominowany przez jednego pracodawcę lub przez jedną gałąź przemysłu. W przeciwnym wypadku sytuacja gospodarcza danej JST jest bardziej podatna na wpływ cykli koniunkturalnych. Strategiczne znaczenie ma też lokalizacja danej jednostki. Tutaj istotne jest nie tylko położenie geograficzne, to znaczy, czy dana jednostka znajduje się w centrum kraju czy na jego obrzeżach, ale także dostęp do bazy surowcowej oraz infrastruktury ekonomicznej. Dobra lokalizacja w wielu wypadkach wiąże się z posiadaniem dużego potencjału do rozwoju ekonomicznego, co z reguły przekłada się na lepszą sytuację finansową. Ostatnim wymiarem analizowanym w ramach czynników społeczno-ekonomicznych jest sytuacja demograficzna, która ma szczególne znaczenie w przypadku jednostek finansujących szkolnictwo oraz opiekę zdrowotną.
Istotnym elementem procedury nadania ratingu jest analiza jakości zarządzania jednostką – od niej zależy powodzenie operacji finansowych. Jakość zarządzania w znacznym stopniu uzależniona jest od kompetencji władz wykonawczych, ich zdolności do odpowiedzialnego zarządzania finansami. Czynniki te należą do trudno mierzalnych i raczej subiektywnych, opartych w znacznej mierze na analizie przeszłych zdarzeń, takich jak: sposób reakcji władz na potrzeby inwestycyjne oraz problemy zgłaszane przez podatników, efektywność wykorzystania dostępnych zasobów w celu pobudzenia rozwoju gospodarczego, skuteczność stosowanej polityki poboru podatków, sposób reakcji na nieprzewidziane problemy budżetowe i gospodarcze, a także podejście do zadłużenia i zarządzania ryzykiem.
Kryteria ilościowe
Analizując kryteria ilościowe najczęściej sporządza się modele finansowe służące monitorowaniu trendów i wyznaczaniu prognoz finansowych. Badanie opiera się na analizie finansowej uwzględniającej źródła podstawowych dochodów, ich strukturę i możliwości dywersyfikacji, wielkość i strukturę wydatków, poziom wyników operacyjnych oraz płynność danej JST. Agencje oceniają jakość planów inwestycji finansowych i kapitałowych oraz samodzielność dochodową i wydatkową jednostki. Znaczenie ma wysokość transferów budżetowych i możliwość oddziaływania na ich poziom. Badaniu podlegają też podmioty nieskonsolidowane z JST. Analiza powinna obejmować co najmniej 5 lat, aby uwzględnić cały cykl gospodarczy.
Analiza zadłużenia
Z punktu widzenia nadania oceny ratingowej niezmiernie istotne jest zbadanie poziomu aktualnego zadłużenia oraz ryzyka bezpośredniego. Tutaj szczególną uwagę poświęca się kierunkom rozdysponowania środków pochodzących z kredytów (czy dotyczyły one finansowania długoterminowych inwestycji, czy może krótkoterminowych wydatków operacyjnych). Analizie poddawane są sposoby zabezpieczania zaciągniętego zadłużenia, poziom kosztów obsługi długu, ich przewidywalność oraz harmonogram spłat rat kapitałowych. Przy analizie zadłużenia uwzględnia się prawną możliwość dalszego pozyskiwania zewnętrznych środków zwrotnych, ale także zdolność ekonomiczną, która oznacza rzeczywistą wysokość długu, który dana JST będzie w stanie obsłużyć. Ocenie podlega aktualny poziom zadłużenia, a przede wszystkim planowany stan środków dłużnych. Na przykład agencja Fitch stosuje następujące miary zadłużenia:
- relacja kwoty zadłużenia do poziomu lokalnego PKB,
- kwota zadłużenia przypadająca na jednego mieszkańca,
- kwota zadłużenia w relacji do rynkowej wartości majątku podlegającego opodatkowaniu,
- udział kosztów obsługi zadłużenia w dochodach i wydatkach bieżących, üpoziom zadłużenia w relacji do wartości aktywów stałych.
Na ocenę ratingową pozytywnie wpływa sytuacja, w której zadłużenie spłacane jest ze środków pochodzących z przedsięwzięć samofinansujących się bądź przedsiębiorstw użyteczności publicznej.
***
Jak więc widać, procedura nadania ratingu jest skomplikowana i wieloetapowa. Władze wielu samorządów, przede wszystkim dużych miast, coraz częściej dostrzegają korzyści płynące z posiadania takiej oceny. Wysoki rating zwiększa zdolność i wiarygodność finansową JST i w efekcie pozytywnie oddziałuje na wielkość jej potencjału finansowego. Ponadto rating pełni funkcje narzędzia marketingowego poprzez skuteczne oddziaływanie na świadomość potencjalnych inwestorów krajowych i zagranicznych.
Joanna Nargiełło
Autorka reprezentuje Zakład Finansów Rolnictwa Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowy Instytut Badawczy
Źródło:
