Jednym z obowiązków wierzyciela, np. banku, jest niezwłoczne poinformowanie poręczyciela o tym, że dłużnik opóźnia się z zapłatą. Dzięki temu poręczyciel otrzymuje sygnał, że wierzyciel może zażądać uregulowania należności właśnie od niego. Ponadto może on interweniować u dłużnika, za którego poręczył i wpłynąć na niego, by ten swoje zobowiązania spłacił. Co jednak w przypadku, gdy o zwłoce dłużnika w regulowaniu należności poręczyciel został poinformowany z bardzo dużym opóźnieniem? Czy jest to podstawą do odmowy zapłaty?
Poręczasz? Ryzykujesz.
Z poręczeniem wiąże się spore ryzyko. Jest to umowa zawierana na piśmie pomiędzy poręczycielem a wierzycielem. Poręczyciel zobowiązuje się w niej, że wykona zobowiązanie na wypadek, gdyby nie zrobił tego dłużnik, za którego poręczenie jest udzielane.
Odpowiedzialność poręczyciela jest szeroka. Jeśli nie umówiono się inaczej, to obejmuje ona nie tylko należność główną dłużnika, ale także świadczenia uboczne: odsetki za opóźnienie, odsetki kredytowe, koszty sądowe. Poręczyciel zobowiązany jest też do naprawienia szkody powstałej w wyniku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika. Warto też wiedzieć, że jeśli nie umówiono się inaczej, to wierzyciel może od razu zażądać zapłaty od poręczyciela i nie musi nawet wcześniej próbować wyegzekwować należności od dłużnika głównego.
Jeśli należność zostanie ściągnięta od poręczyciela, to ma on tzw. roszczenie zwrotne (regres) do dłużnika głównego. Oznacza to, że poręczyciel ma prawo żądać od osoby, za którą poręczył zwrotu tego, co ściągnął od niego wierzyciel. Prawo to na niewiele się jednak zda, gdy dłużnik główny będzie niewypłacalny czy zniknie razem z majątkiem.
Wierzyciel musi niezwłocznie zawiadomić poręczyciela
Poręczyciel jest więc żywo zainteresowany tym, żeby jak najwcześniej dowiedzieć się o zaprzestaniu spłacania należności przez dłużnika głównego. Na pomoc przychodzą mu przepisy Kodeksu cywilnego. Wymagają one od wierzyciela, by ten niezwłocznie zawiadomił poręczyciela o fakcie opóźniania się dłużnika głównego ze spełnieniem świadczenia. Jeśli wierzycielem jest bank, to z reguły zareaguje on dość szybko i wyśle poręczycielom stosowne pisma, a dłużnika obciąży często niemałymi opłatami za ich sporządzenie i doręczenie.
Zdarza się jednak, że poręczyciel nie ma pojęcia o zaprzestaniu regulowania zobowiązań przez dłużnika głównego, a wierzyciel przez dłuższy czas nie informuje go o tym. Niekiedy pierwszym sygnałem, jaki otrzymuje poręczyciel jest wysłane do niego po wielu miesiącach wezwanie do zapłaty z zagrożeniem skierowania sprawy do sądu.
Zawiadomienia nie było, a płacić trzeba
Powstaje pytanie - czy w sytuacji, gdy wierzyciel opóźnił się z poinformowaniem poręczyciela o tym, że dłużnik główny nie uregulował należności, poręczyciel może w ogóle odmówić zapłaty?
Takie próby były już przez poręczycieli podejmowane, ale kończyły się fiaskiem. W wyroku z dnia 10 października 2003 r., sygn. akt II CK 84/02 Sąd Najwyższy stwierdził, że sama zwłoka wierzyciela w zawiadomieniu poręczyciela nie wyłącza jeszcze obowiązku spełnienia świadczenia przez poręczyciela. W tej sprawie chodziło o niezapłacone przez dłużnika głównego raty leasingowe, łącznie ponad 19.000 zł. Bank na drodze sądowej zażądał zapłaty nie tylko od dłużnika głównego, ale i od poręczyciela. Obrona poręczyciela polegała na twierdzeniu, że skoro bank poinformował go o zwłoce dłużnika w płatności rat z dużym opóźnieniem, to w takiej sytuacji poręczyciel jest zwolniony z obowiązku płacenia wierzycielowi. Argumentacja ta nie przekonała jednak sądu. W uzasadnieniu wyroku zwrócono jednak uwagę, że w umowie poręczenia strony mogą kwestię zawiadomienia dłużnika uregulować inaczej. Można w ogóle zwolnić wierzyciela od obowiązku zawiadomienia, przerzucając na poręczyciela troskę o ustalenie, czy dłużnik opóźnił się ze swoim świadczeniem. Istnieje też możliwość pójścia w przeciwnym kierunku i zaostrzenia wymagania w tym względzie, poprzez wskazanie np. konieczności dokonania zawiadomienia w określonej formie lub wraz z dołączeniem określonych dokumentów.
Obrona przez atak
Sąd uznał, że opóźnienie w zawiadomieniu poręczyciela o tym, że dłużnik główny przestał regulować należności nie jest jeszcze wystarczającym powodem, by poręczyciel nie musiał płacić. Czy wobec tego wierzyciel w ogóle nie powinien się przejmować wysyłaniem zawiadomień do poręczycieli? Nie, gdyż zaniedbanie tego obowiązku może go sporo kosztować.
Zgodnie bowiem z ogólnymi zasadami prawa cywilnego wierzyciel odpowiada wobec poręczyciela za wszelką szkodę, jaką ten poniósł w następstwie nienależytego wywiązania się przez wierzyciela z obowiązków wynikających z umowy poręczenia, w tym z obowiązku zawiadomienia poręczyciela o opóźnieniu dłużnika głównego. Może tu w grę wchodzić przede wszystkim odpowiedzialność za to, że dłużnik główny w międzyczasie stał się niewypłacalny, w następstwie czego poręczyciel nie miał później szans na odzyskanie od niego (w ramach roszczenia zwrotnego) pieniędzy zapłaconych wierzycielowi. Poręczyciel musiałby jednak wykazać, że gdyby został o opóźnieniu powiadomiony niezwłocznie, to wówczas miałby jeszcze szanse na wyegzekwowanie choć części pieniędzy od dłużnika głównego. W takim przypadku pozwany o zapłatę przez wierzyciela poręczyciel mógłby skutecznie domagać się oddalenia powództwa w całości lub części. Wierzyciel bowiem nie mógłby żądać od poręczyciela tego, co musiałby mu zwrócić z tytułu poniesionej przez niego szkody. Jednak ciężar dowodu, że poręczyciel poniósł z winy wierzyciela szkodę i wykazanie jej wysokości obciążałby poręczyciela - stwierdził Sąd Najwyższy we wspomnianym wyroku dotyczącym rat leasingowych. W tej sprawie poręczyciel nie wykazał jednak, że jakąkolwiek szkodę poniósł. Dlatego przegrał sprawę i musiał zapłacić wierzycielowi całą kwotę, za którą poręczył, łącznie z odsetkami. Sam fakt opóźnienia się wierzyciela z poinformowaniem go o tym, że dłużnik przestał raty spłacać nie był bowiem zdaniem sądu okolicznością wystarczającą do uwolnienia się z obowiązku zapłaty.
Gazeta Podatkowa Nr 178 z dnia 2005-09-22
