Potrzeba istnienia takiej regulacji podyktowana jest nierzadkim występowaniem w praktyce przypadków celowego uchylania się dłużników od spełniania swoich zobowiązań. Wierzyciele pozbawieni są wpływu na czynności prawne dokonywane przez ich dłużników, przejmując niejako ryzyko ich późniejszej niewypłacalności. O ile z reguły ryzyko takie jest nierozerwalnie związane z istotą prowadzenia działalności gospodarczej i powinno być wkalkulowane w działalność podmiotów gospodarczych, o tyle sytuacja wygląda inaczej w przypadku, gdy dłużnicy po zaciągnięciu zobowiązań celowo dokonują czynności, które powodują ich niewypłacalność ze szkodą dla wierzycieli.
Instytucję skargi pauliańskiej reguluje art. 527 i następne Kodeksu cywilnego. Przepisy te przewidują ochronę wierzyciela w przypadku dokonania przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Kodeks cywilny precyzuje, że czynnością prawną dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli jest czynność prawna wskutek, której dłużnik stał się niewypłacalny albo też stał się niewypłacalny w większym stopniu niż był przed dokonaniem takiej czynności. Przepis ten obejmuje więc nie tylko sytuacje, gdy dłużnik stał się niewypłacalny po dokonaniu czynności prawnej, ale także sytuacje, gdy wierzyciel i tak nie miał szans na odzyskanie całej swojej wierzytelności, ale czynność prawna dokonana przez dłużnika jeszcze bardziej te szanse zmniejszyła.
Nieważne z punktu widzenia dopuszczalności skargi jest to, czy w momencie dokonania czynności prawnej przez dłużnika, wierzytelność wierzyciela była już wymagalna. Ustawa nie ogranicza także pojęcia dłużnika, co powoduje, iż należy przyjąć, że także czynności prawne poręczycieli dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli mogą być przedmiotem skargi.
Przepisy Kc dodatkowo wymagają, aby na podstawie czynności prawnej dłużnika osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. W praktyce prawie zawsze czynności prawne dłużnika, które powodować będą ujemne skutki dla wierzycieli w zakresie ich zaspokojenia, będą wiązały się jednocześnie z uzyskaniem przez osobę trzecią korzyści majątkowej.
Niezbędnymi przesłankami umożliwiającymi skorzystanie przez wierzyciela ze skargi pauliańskiej jest świadomość dłużnika, że działa on z pokrzywdzeniem wierzycieli oraz to, że osoba trzecia, która nabywa korzyść majątkową na podstawie czynności prawnej dłużnika, wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o tym, że dłużnik działa z pokrzywdzeniem wierzycieli. O ile pierwsza z tych przesłanek nie stwarza szczególnych trudności dowodowych dla wierzyciela w postępowaniu sądowym (trudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której dłużnik nie wie, że przez dokonanie określonej czynności prawnej działa na szkodę swych wierzycieli), o tyle udowodnienie przed sądem istnienia tej drugiej przesłanki często napotyka na duże trudności.
Ustawodawca mając to na uwadze ułatwia wierzycielowi w pewnych sytuacjach skuteczne skorzystanie ze skargi. Dzieje się tak w przypadkach gdy osobą, która uzyskała korzyść majątkową na skutek czynności prawnych dłużnika, jest osoba będąca w bliskim z nim stosunku albo przedsiębiorca pozostający z nim w stałych stosunkach gospodarczych. Domniemywa się wtedy, że osoba taka wiedziała, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Oczywiście jest to domniemanie wzruszalne, ale ciężar przeciwdowodu spoczywa w takim przypadku na takiej osobie, co uwalnia wierzyciela od przeprowadzenia tego trudnego dowodu. Jak pokazuje orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego pojęcie osoby pozostającej w bliskich stosunkach z dłużnikiem nie ogranicza się tylko do więzów rodzinnych, ale jest pojęciem szerszym, którego ocena zależy od konkretnego przypadku. Takie ujęcie stanowiska przez orzecznictwo na pewno rozszerza zakres działania przepisów o skardze pauliańskiej, co powoduje powszechniejsze stosowanie tej instytucji w praktyce.
Jeszcze dalej idącym ułatwieniem dla wierzyciela przyjętym przez ustawodawcę jest przepis, który mówi, że gdy na podstawie czynności prawnej dłużnika osoba trzecia nabyła korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może skutecznie skorzystać ze skargi chociażby ta osoba trzecia nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności, nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W takiej sytuacji wierzyciel ma właściwie otwartą drogę do skorzystania ze skargi, a jedyne co musi udowodnić to fakt pokrzywdzenia go przez taką bezpłatną czynność prawną oraz świadomość tego faktu dłużnika. W praktyce często mamy do czynienia właśnie z takimi przypadkami, kiedy to dłużnicy chcąc uciec od odpowiedzialności, bezpłatnie rozporządzają swoim majątkiem na rzecz członków rodziny lub innych bliskich osób. Najczęściej rozporządzenia takie przyjmują postać darowizny. W przypadku darowizny ustawodawca idzie jeszcze bardziej na rękę wierzycielom ustanawiając domniemanie świadomości dłużnika działania z pokrzywdzeniem wierzycieli.
Korzystając ze skargi pauliańskiej wierzyciel może żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do niego. Jest to więc bezskuteczność względna, jedynie w stosunku do wierzyciela, który ze skargą wystąpił. Wydanie orzeczenia przez sąd na podstawie skargi nie pociąga natomiast za sobą bezwzględnej nieważności czynności prawnej, skutecznej wobec wszystkich. Tak więc w przypadku istnienia wielu pokrzywdzonych wierzycieli, każdy z nich musi dochodzić swoich roszczeń na własną rękę przez wniesienie odrębnego powództwa.
Uznanie takiej czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną następuje z reguły w drodze wytoczenia przez wierzyciela powództwa przeciwko osobie trzeciej, która na podstawie takiej czynności uzyskała korzyść majątkową. Co więc bardzo istotne, pozwanym w takim wypadku nie jest sam dłużnik, ale osoba trzecia.
Wierzyciel może jednak skorzystać ze skargi pauliańskiej także w drodze zarzutu przeciwko osobie trzeciej, jeżeli postępowanie sądowe będzie toczyć się z jej powództwa. Z reguły z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia w przypadku, gdy prowadzona będzie już egzekucja z mienia, które było przedmiotem czynności prawnej dłużnika i stało się własnością osoby trzeciej. W takiej sytuacji osoba trzecia może wytoczyć powództwo przeciwegzekucyjne. Wierzyciel broniąc się może właśnie wtedy skorzystać z zarzutu wynikającego ze skargi pauliańskiej. W razie uznania przez sąd czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, może on zaspokoić się z przedmiotów majątkowych, które wskutek tej czynności prawnej dłużnika uznanej za bezskuteczną, wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły. Chodzi tu więc nie tylko o wyzbycie się konkretnych składników majątku dłużnika, ale także o sytuacje, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika w jego majątku nie znalazły się przedmioty majątkowe, które bez dokonania takiej czynności weszły by do tego majątku. By móc zaspokoić się z tych przedmiotów majątkowych w razie uznania czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, musi on posiadać także tytuł egzekucyjny przeciwko dłużnikowi. Dlatego, jeżeli wierzyciel nie posiada takiego tytułu przeciwko dłużnikowi wcześniej, powinien jednocześnie dążyć do uznania czynności za bezskuteczną w powództwie przeciwko osobie trzeciej oraz do uzyskania tytułu wykonawczego w powództwie przeciwko dłużnikowi. W sytuacji gdy sąd uzna czynność prawną dłużnika za bezskuteczną, wierzyciel, posiadając tytuł wykonawczy, będzie mógł zaoszczędzić czas potrzebny na kolejne postępowanie i od razu przystąpić do egzekucji z tych przedmiotów majątkowych.
Osoba trzecia może alternatywnie zwolnić się od konieczności zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela poprzez zaspokojenie tego wierzyciela albo wskazanie mu majątku dłużnika wystarczającego do jego zaspokojenia.
Sytuacja wierzyciela znacznie się komplikuje gdy osoba trzecia dokonała dalszych rozporządzeń uzyskaną korzyścią majątkową na rzecz jeszcze innej osoby. Kodeks cywilny, co prawda przewiduje możliwość wystąpienia ze skargą przeciwko takiej osobie, ale tylko wtedy, gdy to rozporządzenie było nieodpłatne, albo gdy osoba ta wiedziała o okolicznościach, które uzasadniały uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną. W tej drugiej sytuacji przeprowadzenie skutecznego dowodu jest już niezmiernie trudne, co powoduje, że szanse wierzyciela na skuteczne dochodzenie swoich praw są już praktycznie tylko iluzoryczne i zmniejszają się im więcej osób znajdzie się w tym łańcuszku kolejnych czynności prawnych. Wydaje się jednak, że w tym momencie szansą dla wierzyciela mogłoby być odwołanie się w powództwie do zasad ogólnych prawa zobowiązań, które przewidują obowiązek wydania surogatów. W przypadku takim, jeżeli korzyść majątkowa, którą uzyskała osoba trzecia na podstawie czynności prawnej dłużnika, zostałaby zbyta, utracona lub uszkodzona, to obowiązek zwrotu przechodzi na wszystko to, co osoba trzecia otrzymałaby w zamian za tę korzyść lub jako naprawienie szkody. Rozwiązanie takie umożliwiałoby wierzycielowi ominięcie bardzo skomplikowanego postępowania zmierzającego do uzyskania zaspokojenia od kolejnych nabywców tej korzyści majątkowej.
Ostatnim wymogiem, który ustawa stawia przed wierzycielem jest dotrzymanie terminu, w ciągu którego może on żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną. Mianowicie wierzyciel nie może domagać się tego po upływie 5 lat od daty takiej czynności.
Niewątpliwie znaczenie skargi pauliańskiej w praktyce zmniejsza fakt, że dochodzenie przez wierzycieli roszczeń w tym trybie trwa z reguły kilka lat. Powodem jest tu zarówno generalna niewydolność polskiego wymiaru sprawiedliwości i zbytnie obciążenie sądów sprawami, jak i sama specyfika postępowania prowadzonego na podstawie skargi pauliańskiej. Chodzi tu głównie o trudność postępowania dowodowego. Na pewno zwiększenie szybkości procesowania w sprawach ze skargi pauliańskiej znacznie zwiększyłoby szanse na skuteczne korzystanie z tej instytucji przez wierzycieli.
Postępowanie o uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną, prowadzone na podstawie powództwa wierzyciela, jest postępowaniem prowadzonym w normalnym trybie procesowym, co powoduje nie tylko długi czas trwania procesu, ale także fakt, że jest to postępowanie dość drogie. Do tego na skutek trudności udowodnienia wszystkich przesłanek koniecznych do uznania czynności za bezskuteczną, wierzyciel nie może mieć przekonania co do ostatecznego wyniku postępowania. Ta wysoka niepewność nie sprzyja powszechniejszemu korzystaniu z tego rozwiązania przez wierzycieli.
Należałoby także postulować o rozszerzenie zakresu przedmiotowego i objęcie możliwością korzystania ze skargi nie tylko czynności prawnych dłużnika, ale także jego zaniechań czy czynności procesowych dokonywanych z pokrzywdzeniem wierzycieli. Niejednokrotnie bowiem takie czynności procesowe dłużnika, jak np. zrzeczenie się roszczenia, uznanie powództwa czy ugoda sądowa, wywołują skutki w postaci niewypłacalności lub zwiększenia istniejącej już niewypłacalności dłużnika. Obecnie w takiej sytuacji nie przyznaje się wierzycielowi uprawnienia do wystąpienia ze skargą pauliańską.
Pomimo wszystkich wad, jakie niewątpliwie występują, skarga pauliańska jest instytucją prawną ze wszech miar potrzebną, ponieważ niejednokrotnie stanowi jedyną drogę dochodzenia sprawiedliwości przez wierzyciela i jego jedyną szansę na odzyskanie swoich pieniędzy.
Skarga pauliańska to często jedyna skuteczna broń wierzycieli w walce z nieuczciwymi dłużnikami, którzy świadomie działają na ich szkodę. Wierzyciele powinni po nią sięgać, gdy inne środki są już niewystarczające. Na czym polega ta instytucja, jak działa w praktyce i jakie są jej wady?
Marcin Filipczyk
Źródło:
