Od paniki na GPW i zawieszenia notowań, przez utratę koncesji i bankructwo, aż po spektakularne zwycięstwa w sądach nad rynkowymi gigantami i korzystne orzeczenie TSUE. Historia litewskiej spółki energetycznej to gotowy scenariusz na finansowy thriller.
Od początku listopada (najpierw 3., a następnie 9.) bieżącego roku spółka AB INTER RAO Lietuva informuje inwestorów o niezwykle korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Wyrok wydany na początku września w trybie prejudycjalnym podważa decyzje litewskich organów państwowych w zakresie mrożenia aktywów firm, które w marcu 2022 roku doprowadziły do gigantycznych spadków kursu akcji spółki notowanej na GPW, a w dalszej kolejności do zawieszenia obrotu.
Sankcje i zawieszenie na giełdzie
Tuż po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie inwestorzy na warszawskim parkiecie zaczęli masowo wyprzedawać akcje litewskiego dostawcy energii — kurs zanurkował o kilkadziesiąt procent w dwa dni. Powodem paniki były powiązania kapitałowe firmy. Głównym akcjonariuszem litewskiego podmiotu, kontrolującym pięćdziesiąt jeden procent akcji, była fińska spółka zależna rosyjskiego giganta Inter RAO UES. Na czele rady dyrektorów tej rosyjskiej matki stał Igor Sieczin, rosyjski oligarcha związany z Kremlem i szef Rosnieftu, na którego Unia Europejska oraz Stany Zjednoczone nałożyły sankcje.
W trosce o bezpieczeństwo obrotu Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie siedemnastego marca 2022 roku bezterminowo zawiesiła handel akcjami spółki. Równolegle do gry weszła litewska Służba ds. Badań Przestępstw Finansowych (FCIS/FNTT), która w ramach egzekwowania unijnego prawa sankcyjnego nałożyła blokadę na wszystkie rachunki bankowe INTER RAO Lietuva. Odcięta od swoich pieniędzy spółka, mimo posiadania zdrowego i zyskownego biznesu, z dnia na dzień straciła zdolność do regulowania jakichkolwiek bieżących zobowiązań.
Przełomowy wyrok TSUE i droga do upadłości
Jak informuje spółka w listopadowych komunikatach, Trybunał w Luksemburgu wprost stwierdził, że samo istnienie powiązań z osobami objętymi sankcjami lub powoływanie się na naturę rosyjskiego reżimu politycznego to zbyt mało, aby zablokować majątek przedsiębiorstwa. Unijni sędziowie orzekli, że organy krajowe muszą udowodnić faktyczną, choćby nieformalną kontrolę nad spółką za pomocą twardych dowodów. Ta interpretacja prawa wiąże teraz litewski Naczelny Sąd Administracyjny.
Rosyjski oligarcha i litewska spółka? Handel akcjami zawieszony
Inter RAO Lietuva to firma działająca na rynku energii elektrycznej w regionie bałtyckim. Swoją siedzibę ma w Wilnie i była jednym z największych niezależnych dostawców energii na Litwie. Zarządza 30-megawatową farmą wiatrową Vydmantai w rejonie Kretinga. Większościowym akcjonariuszem Inter Rao Lietuva, kontrolującym 51 proc. akcji, jest RAO Nordic OY, fińska spółka zależna Inter RAO UES, czołowego rosyjskiego producenta energii. Przewodniczącym jej rady dyrektorów jej rosyjski oligarcha Igor Sieczin, jednoczęnsie prezes Rosnieftu. W latach 2008-2012 był wicepremierem w gabinecie Putina.
Zanim jednak doszło do kluczowego rozstrzygnięcia, biznes został pogrzebany, a spółka w końcu ogłosiła bankructwo. Pod koniec czerwca 2022 roku litewski regulator rynku energii podjął decyzję o całkowitym anulowaniu koncesji spółki na import, eksport oraz niezależne dostawy energii elektrycznej. Firma de facto z dnia na dzień straciła rację bytu z punktu widzenia operacyjnego. Efekt był łatwy do przewidzenia. Jeszcze tego samego dnia zgromadzenie wierzycieli postanowiło o wszczęciu pozasądowej procedury upadłościowej, wyznaczając zewnętrznego administratora, a sama spółka nabyła formalny status bankruta. Cały jej dług i wszelkie roszczenia stały się natychmiast wymagalne, a zablokowany majątek miał zostać zinwentaryzowany.
Odcięcie dostaw prądu przez „zamrożoną” spółkę przyniosło lawinę pozwów od klientów przemysłowych domagających się wielomilionowych odszkodowań. Jeden z nich wniosła litewska spółka Grupy Orlen — AB ORLEN Lietuva domagała się prawie ośmiu i pół miliona euro rekompensaty za nagłe przerwanie dostaw energii w maju 2022 roku do rafinerii w Możejkach. Ku zaskoczeniu wielu litewskie sądy pierwszej i drugiej instancji całkowicie oddaliły te i inne roszczenia, uznając, że zablokowanie dostaw wynikało z nałożonych odgórnie sankcji państwowych, a nie ze złej woli czy zaniedbań spółki.
W lipcu 2025 roku Sąd Najwyższy Litwy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej, definitywnie grzebiąc nadzieje Orlenu na gigantyczne odszkodowanie i zabezpieczając ten kapitał na zamrożonych kontach INTER RAO Lietuva. Podobny los spotkał koncern Roquette Amilina, który zażądał ponad sześciu milionów euro odszkodowania i nie tylko prawomocnie przegrał swój proces, ale musiał jeszcze zapłacić zamrożonej spółce ponad milion euro zaległych faktur wraz z gigantycznymi odsetkami, co INTER RAO Lietuva skutecznie wyegzekwowało w powództwie wzajemnym. Z roszczeniami o wartości ponad dwustu tysięcy euro pożegnała się również firma Orion Global Pet, a kurator Archidiecezji Wileńskiej zdecydował się na ugodowe zrzeczenie się jakichkolwiek żądań finansowych.
Ofensywa zarządu i mniejszościowych akcjonariuszy
Pomimo statusu spółki w upadłości i braku jakiejkolwiek działalności operacyjnej spółka skutecznie chroniła swój majątek, nie dopuszczając do jego uszczuplenia. Jej zarząd ponadto postanowił przejść do ofensywy. Z doniesień litewskich mediów wynika, że INTER RAO Lietuva skierowała pozew do Sądu Arbitrażowego w Sztokholmie przeciwko trzem państwowym operatorom sieci przesyłowych z krajów bałtyckich: litewskiemu Litgrid, łotewskiemu AST oraz estońskiemu Elering.
Stawka tego sporu przekracza pięćdziesiąt milionów euro. Na tę kwotę składają się zarówno zaległe płatności za dostarczoną przed wybuchem wojny energię bilansującą, których wypłatę operatorzy wstrzymali po nałożeniu sankcji, jak i wielomilionowe odszkodowanie za jednostronne zerwanie dawnych kontraktów handlowych.
Działać postanowili także mniejszościowi akcjonariusze. W maju 2026 roku litewski fundusz Scaent Baltic wraz z innymi drobnymi akcjonariuszami, w tym inwestorami z GPW, przegłosowali na walnym zgromadzeniu plan podziału spółki. W głosowaniu brali udział wyłącznie akcjonariusze nieobjęci sankcjami. Ich prosty plan zakładał wydzielenie dokładnie czterdziestu dziewięciu procent majątku i przeniesienie go do nowej, „czystej” spółki, odcinając się tym samym od pakietu kontrolowanego przez podmioty związane z Rosją.
Manewr został jednak zablokowany przez litewską służbę ds. przestępstw finansowych. W czerwcu urząd odmówił wydania zgody na reorganizację, argumentując, że cała spółka podlega sankcjom, a manipulowanie jej kapitałem jest niedozwolone. Zarząd natychmiast zaskarżył tę odmowę do sądu administracyjnego, otwierając kolejny front prawny. Szykują się więc znów lata batalii sądowych, na których rozstrzygnięcie czekają akcjonariusze z GPW.
