Zwykłe książki?

Książka artystyczna – pojęcie, które zaistniało w słowniku sztuki od lat 60. XX w. – to niezwykle pojemny obszar eksperymentów formalnych, w których tradycyjne rozumienie książki daleko wykracza poza przyjęte skojarzenie opracowanej graficznie treści literackiej (naukowej, informacyjnej, etc.). Forma książki, podporządkowana lub twórczo współpracująca z tekstem, zostaje często w obszarze tych artystycznych doświadczeń uwolniona z ograniczeń konwencjonalnej „użyteczności”, „czytelności” (nawet pięknej użyteczności i czytelności) i poddana jedynie wyobraźni i inwencji twórcy.

Tak otworzone eksperymentalne pole, objęte wspólnym hasłem książki artystycznej, wyzwoliło ogromną różnorodność działań i stylistyk, co praktycznie uniemożliwia jednoznaczne zdefiniowanie tego pojęcia. Książka stała się utworem plastycznym, rozumianym jako samodzielne dzieło sztuki, w którym układ typograficzny i warstwa obrazowa są tak samo ważne jak znaczenie słów. Tekst – sam w sobie niosący wiele możliwych interpretacji, skojarzeń i wyobrażeniowych światów, poprzez sposób prezentacji zostaje podniesiony na dodatkowy poziom doznań – i zmysłowych, i znaczeniowych. To dążenie określa nowe pojęcie: liberatura (od łac. liber – książka), literatura totalna, której tworzywem jest nie tylko słowo, ale również jego fizyczny nośnik – pismo i cały układ typograficzny, ilustracja, cała książka.

Ale bardzo często bywa i tak, że warstwa obrazowa książki artystycznej eliminuje słowo (do tego zmierza w wielu wypadkach), nawiązując jedynie do idei książki i eksperymentując z jej formą. Dick Higgins, jeden z założycieli grupy Fluxus, stwierdził, że książka artystyczna to książka robiona dla niej samej, nie zaś dla informacji, którą zawiera. To dyscyplina, która korzysta z tradycji eksperymentów typograficznych międzywojennej awangardy, wybryków artystów dadaistycznych i ich kontynuatorów z nurtu Fluxusu, sztuki konceptualnej, poezji konkretnej, sztuki poczty, ale odwołuje się też do wielowiekowej tradycji kultury, liczącej przynajmniej tyle lat, ile dzieje pisma, oraz do metafizycznej idei Księgi i Biblioteki. Jest to więc obszar otwarty, niejednoznaczny.

Dla pewnego uporządkowania i klasyfikacji tego pola Piotr Rypson, znawca problematyki książki artystycznej, wyróżnia (za Clivem Phillpotem, nowojorskim kuratorem wystaw książek-dzieł i bibliotekarzem Museum of Modern Art w latach 1977-94) trzy rodzaje książki artystycznej, w sferze interakcji książki i sztuki: zwykłe książki (just books) – robione przez artystów i nieprzekraczające tradycyjnych rozwiązań formalnych, książki-dzieła (bookworks) – prace artystyczne, eksperymentujące z formą, strukturą i znaczeniem książki oraz obiekty książkowe (book objects), które tylko bardzo swobodnie nawiązują do idei książki lub idą w kierunku instalacji odwołujących się do symboliki, struktury i metafory książki.

Rozróżnienia nie zawsze są ostre, artyści eksperymentują z różnymi kategoriami, ale dla lepszego zilustrowania tego obszaru można pokusić się o kilka omówień, przykładów dokonań polskich twórców książki, które absolutnie nie wyczerpują długiej listy znakomitych artystów:
- zwykłe książki artystyczne (just books): zachowujące formę kodeksu, robione przez artystów, mające wysokie walory artystyczne, tworzone np. przez Grażynę Lange, Joannę Gwis, Elżbietę Banecką (wszystkie artystki robią także prace eksperymentalne, książki dzieła),
- książki-dzieła (bookworks): w Polsce prekursorem i twórcą unikatowych manuskryptów-dzienników jest malarz i poeta, Zbigniew Makowski; klasykiem w tej dziedzinie jest też Andrzej Bartczak; można dodać wielu znakomitych artystów (zarazem poetów, pisarzy), którzy wyrażają się poprzez formę książki-dzieła: Marek Gajewski, Dariusz Kaca, Bogusław Bachorczyk, Andrzej Bednarczyk, Eugeniusz Józefowski, Grażyna Brylewska; tworzący hermetyczny język ideogramów i własnych pism w książkach i zwojach – Anna Maria Bauer i Henryk Waniek, oraz Joanna Stokowska i Ewa Latkowska-Żychska eksperymentujące z papierem czerpanym jako tworzywem malarskim; Janusz i Jadwiga Tryznowie (Muzeum Książki Artystycznej) w swoich książkach wydawnictwa Correspondance des Arts starają się podtrzymywać równowagę słowa i obrazu, korespondencję sztuk,
- obiekty książkowe (book objects): większość artystów (w tym wyżej wymienieni) tworzy także obiekty i instalacje – znane są papierowe obiekty Zbigniewa Sałaja, książki-rzeźby Józefa Wilkonia, instalacje Książka czy komputer i Inkubator czasu Małgorzaty Lasockiej oraz obiekty Alicji Słowikowskiej – eksperymentującej z formą książki w różnych materiałach, m.in. z woskiem i papierem,
- liberatura: Radosław Nowakowski – totalna książka Ulica Sienkiewicza w Kielcach i innych 16 autorskich dzieł.

Forma i intymność

Artyści książki z pełną swobodą korzystają zarówno z nowoczesnych technologii, jak sięgają do najdawniejszych tradycji historycznych, czy to w formie czy materiale. Jedynym tropem jest poszukiwanie spójnej relacji pomiędzy obrazem a tekstem, formą i treścią książki czy obiektu, poszukiwanie artystycznego klucza do dziedziny wyobraźni, który pozwala zespolić wiele warstw: wizualnych, literackich, emocjonalnych, metafizycznych... Przesłanie takiego utworu oscyluje pomiędzy sferą plastyczną i literacką, jest osobistym zapisem i wyznaniem, łączy w sobie ostentację formalną i charakterystyczną dla książki intymną relacyjność z widzem. Mamy więc książki-kodeksy, książki leporello, książki-mapy, książki-zwoje, książki-listy, książki-gazety, książki kamienne, książki drewniane, książki-obiekty, książki-skrzynki, książki ulotne, książki-obrazy, książki-rzeźby, cyberksiążki...

Klasyfikacja jest otwarta i każdy nowy utwór może ją poszerzyć. Ciekawym wątkiem książki artystycznej, tematem poniekąd samym w sobie, jest papier, z którym twórcy tej dyscypliny lubią eksperymentować.

Technologia nie przeszkadza

Książka artystyczna jest dziedziną tyleż fascynującą, co mało znaną szerszej publiczności, funkcjonuje niejako na marginesie współczesnej sztuki, na jej obrzeżach. Muzea i galerie rzadko popularyzują ten rodzaj sztuki, wymagającej skupienia, zaangażowania, czasu. Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi, Alicja Słowikowska i Jadwiga Tryzno, obie związane twórczo z dyscypliną książki artystycznej, podjęły inicjatywę stworzenia Kolekcji Polskiej Książki Artystycznej przełomu XX i XXI wieku, przełomu ery Gutenberga i ery elektronicznych nośników informacji. Książka artystyczna, jak każda dziedzina sztuki, jest także lustrem przemian technologicznych, cywilizacyjnych, kulturowych. Szybki internetowy przepływ informacji i nowe technologie zapisu informacji, paradoksalnie, stwarzają korzystną sytuację dla rozwoju książki (w tym książki unikatowej), niejako „zwolnionej” od zadania przechowywania szybko dziś dezaktualizujących się danych komunikacji masowej. Książka artystyczna, unikatowa, pozostaje wyjątkowym zapisem kultury słowa i sztuki w epoce zdominowanej przez technikę. Tak więc stworzenie Kolekcji Polskiej Książki Artystycznej przełomu XX i XXI wieku jest bardzo uzasadnione.

Wyłonieniu takiej kolekcji posłuży seria 16. popularyzatorskich wystaw w wiodących bibliotekach Polski. Wystawy porządkuje klucz „regionalny” – pierwsza, właśnie zakończona ekspozycja w Bibliotece Narodowej w Warszawie, prezentowała prace artystów warszawskich. Wystawa zostanie powtórzona w kwietniu/maju w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie. Obecna prezentacja w Bibliotece Narodowej pokazuje prace artystów Polski Południowej.

Założenia tej inicjatywy można streścić za pomysłodawcami: Zebranie najlepszych dzieł książkowych i stworzenie z nich profesjonalnej Kolekcji Polskiej Książki Artystycznej przełomu XX i XXI wieku jest w pełni uzasadnione (...). Istnieje liczne grono artystów polskich uprawiających sztukę książki, w tym artystów najwyższej rangi, których prace w tej dziedzinie zasługują na profesjonalne ekspozycje w kraju i za granicą. Poziom polskiej książki artystycznej jest bardzo oryginalny i w pełni konkurencyjny do sztuki książki innych krajów, które posiadają narodowe kolekcje. Najlepsze spośród prezentowanych książek, wybrane przez jury i publiczność, trafią do stałej siedziby Kolekcji, którym będzie Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi (www.book.art.pl/).

Źródło: