Amerykański startup Marathon Fusion ogłosił laboratoryjną przemianę rtęci w złoto przy użyciu neutronów z fuzji jądrowej w tempie 10 razy szybszym niż rekord CERN-u ogłoszony w 2025 r. Choć oświadczenie brzmi rewolucyjnie, na razie to tylko deklaracja startupu, a nie potwierdzony przełom naukowy. CERN rzeczywiście wytworzył jądra złota, ale w ciągu kilku lat udało mu się uzyskać jedynie około 29 pikogramów złota, czyli 0,000000000029 grama.
Koncepcja zaprezentowana przez Marathon Fusion opiera się na bombardowaniu izotopu rtęci Hg-198 neutronami z fuzji deuter–tryt. W efekcie powstaje nietrwały izotop Hg-197, który samoczynnie przekształca się w stabilne złoto Au-197. To nie jest „chemia” ani zwykła obróbka metalu. W opisanym działaniu zmienia się skład jądra atomu. Dlatego formalnie to transmutacja jądrowa, czylia zmiana jądra atomu w celu wytworzenia innego pierwiastka lub izotopu — współczesna wersja dawnego marzenia alchemików.
Niestabilna rtęć-197, mająca w jądrze 80 protonów i 117 elektronów ma okres połowicznego rozpadu wynoszący około 64 godzin. Aby osiągnąć stan stabilniejszy, jądro to przechodzi proces zwany wychwytem elektronu. Proton łączy się z elektronem, a ponieważ jeden proton zmienił się w neutron, liczba protonów spada z 80 do 79. Pierwiastek mający 79 protonów i 118 neutronów to złoto-197. Jednocześnie mnożące się neutrony pomagają elektrowni wytwarzać własne paliwo trytowe – złoto staje się naturalnym produktem ubocznym pracy reaktora.
Istotne szczegóły eksperymentu Marathon Fusionze pozostają nieujawnione. Nie podano ilości uzyskanego złota ani kosztów jego produkcji. Udostępnione informacje są niewystarczające, aby określić czystość uzyskanego materiału ani czy proces ten można skalować komercyjnie. Firma obwieściła sukces, twierdząc, że uzyskała tempo przemiany dziesięciokrotnie przewyższające osiągnięcie Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych (CERN) ogłoszone 2025 roku.
Nie pierwsza „produkcja” złota
W CERN-ie jądra złota wytworzono w zderzeniach ołowiu wewnątrz akceleratora LHC wyłącznie w celach demonstracji praw fizyki cząstek, uzyskując w eksperymencie ALICE tempo około 89 tysięcy jąder na sekundę. Jeśli chodzi o masę to wielkość całkowicie pomijalna. Eksperyment CERN, którego wyniki i obliczenia opublikowano w 2025 r. odnosi się do badań z lat 2015–2018, kiedy w opisany sposób wytworzono łącznie około 29 pikogramów złota, czyli 0,000000000029 grama. Co najważniejsze, jądra tych atomów istniały zaledwie przez ułamek sekundy, zanim się rozpadły.
Marathon Fusion w swoim oświadczeniu z 21 października poinformowało również o postępach w separacji izotopów, twierdząc, że udało jej się selektywnie sprężyć izotopy w wirówce plazmowej. Dodano, że prace te pobiły rekord z czasów ZSRR, który utrzymywał się przez 40 lat.
Last month, we demonstrated high-rate alchemy: turning mercury into real, stable gold, beating CERN’s record by a factor of 10. Last week, we enriched isotopes in the world’s most powerful plasma centrifuge, beating the Soviet record that stood for 40 years. Now, we’re building a fusion reactor in San Francisco to achieve record power density.
— Marathon Fusion (@MarathonFusion) October 21, 2026
Bez wpływu na światowy rynek złota
Startup przedstawił model teoretyczny, wedle którego przyszła elektrownia termojądrowa o mocy 1 GW cieplnej mogłaby wytwarzać około dwóch ton złota rocznie. Jest to prognoza modelowa, a nie zademonstrowana wydajność produkcji komercyjnej. Nawet gdyby technologia dojrzała, zderzenie z liczbami natychmiast ucina spekulacje o utracie cechy rzadkości żółtego metalu. W 2025 roku światowe wydobycie złota z tradycyjnych kopalń wyniosłookoło 3 672 ton, a łączne zasoby kruszcu już wydobytego szacowane są na 223 tys. ton.
Zastąpienie samej rocznej produkcji wymagałoby budowy potężnej floty reaktorów cieplnych o astronomicznej mocy około 1 836 GW cieplnych. Dla porównania łącznie globalna moc zainstalowanych w ponad 30 krajach reaktorów jądrowa na koniec 2025 roku wyniosła 420 GW, ale porównujemy tu moc cieplną z mocą elektryczną istniejących elektrowni jądrowych, więc porównanie jest orientacyjne, nie technicznie dokładne.
Ponadto istnieją inne poważne przeszkody. „Nawet gdyby wykorzystać całą rtęć w skorupie ziemskiej, można by uzyskać zaledwie około 600 ton złota rocznie” — powiedział Karl Lackner, emerytowany dyrektor Instytutu Fizyki Plazmy im. Maxa Plancka, cytowany przez The Oregon Group, zespół badawczo-inwestycyjny specjalizujący się w dostarczaniu analiz rynkowych dotyczących metali krytycznych. Pozostaje też kwestia promieniowania.
Marathon Fusion zakłada użycie rtęci wzbogaconej. Około 90% to rtęć Hg-198, a pozostałe około 10% to naturalna mieszanka pozostałych izotopów rtęci — w tym Hg-196. Ta domieszka może dawać radioaktywne złoto Au-195 w reakcji ubocznej. Ten izotop potrzebuje blisko 7 lat, aby znaleźć się w najmniej niebezpiecznej klasie odpadów niskoaktywnych. Szacuje się, że minie około 18 lat, zanim będzie można "wyprodukowane" złoto nosić jako biżuterię.
Transmutacja złota wymaga natomiast najdroższej aparatury na świecie, kosztownej separacji izotopów oraz zarządzania toksyczną rtęcią i promieniotwórczymi odpadami. W horyzoncie inwestycyjnym zjawisko to może być traktowane co najwyżej jako hipotetyczny produkt uboczny dalekiej energetyki przyszłości, a fizyczne rezerwy złota pozostają całkowicie bezpieczne. Na ten moment mamy do czynienia z odważnym komunikatem PR-owym start-upu, a nie potwierdzonym przełomem przemysłowym.
Marathon Fusion i związki ze SpaceX
To amerykańska firma z San Francisco założona w 2023 r. przez Adama Rutkowskiego (CTO), byłego inżyniera napędów w SpaceX i doktoranta fizyki plazmy na Princeton, oraz Kyle’a Schillera (CEO), byłego stypendystę ds. polityki naukowej w Schmidt Futures. Firma specjalizuje się w przetwarzaniu paliwa dla reaktorów Fusion (służą do wytwarzania energii elektrycznej z syntezy jąder lekkich — najczęściej deuteru i trytu). Jej kluczowym produktem jest tzw. superprzepuszczalna pompa wodorowa, mająca przyspieszać separację i recykling trytu w instalacjach Fusion. Spółka bada, czy neutrony z reaktora fusion mogłyby dodatkowo transmutować rtęć-198 w złoto-197. Jej rdzeniem biznesowym pozostaje jednak technologia trytu i cyklu paliwowego.
