Podczas gdy Zachód desperacko szuka specjalistów z nowymi kompetencjami, my mamy ich pod dostatkiem. Najnowszy Indeks nierównowagi umiejętności Międzynarodowego Funduszu Walutowego stawia nasz kraj w roli fabryki talentów, których nasza gospodarka nie potrafi jeszcze wykorzystać. Czy grozi nam masowy drenaż mózgów?
Opublikowany przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) Skill Imbalance Index rzuca nowe światło na kondycję polskiego rynku pracy. Wskaźnik ten mierzy relację między podażą osób posiadających nowoczesne umiejętności (m.in. cyfrowe, technologiczne, analityczne) a zgłaszanym na nie popytem ze strony pracodawców.
Podczas gdy kraje takie jak Luksemburg, Szwecja czy Holandia zmagają się z ogromnym deficytem talentów, Polska znalazła się na samym dole zestawienia z wynikiem ok. -0,6. Oznacza to głęboką nadpodaż kompetencji. W praktyce: kształcimy szybciej i lepiej, niż nasze firmy są w stanie to wykorzystać.
Dlaczego polska gospodarka "nie nadąża" za pracownikami?
Przyczyn jest kilka. Wynikają one zarówno z naszych sukcesów edukacyjnych, jak i strukturalnych ograniczeń gospodarki. Polska od lat notuje bardzo wysoki odsetek osób z wyższym wykształceniem i świetne wyniki w naukach ścisłych (np. badania PISA, sukcesy programistów).
Jednak polska gospodarka wciąż w dużej mierze opiera się na sektorach mało technologicznie zaawansowanych, produkcji i usługach wspólnych (BPO/SSC), które nie zawsze wymagają najbardziej „przyszłościowych” umiejętności.
Według danych OECD i KE, wydatki polskich firm na B+R (Badania i Rozwój) są wciąż niższe niż średnia unijna. Rodzime firmy rzadziej wdrażają przełomowe technologie, przez co nie zgłaszają popytu na unikalne kompetencje, które nasi absolwenci już posiadają.
Pułapka średniego rozwoju
Choć określenie „montowni Europy" jest coraz mniej aktualne, Polska wciąż pełni rolę hubu produkcyjnego i logistycznego. W tych sektorach automatyzacja postępuje, ale zapotrzebowanie na inżynierów AI czy wysokiej klasy analityków danych jest punktowe, a nie masowe.
Choć sektor nowoczesnych usług biznesowych rośnie, znaczna część polskiego przemysłu wciąż opiera się na prostszej produkcji i montażu. W takich warunkach zaawansowane umiejętności pracowników pozostają niewykorzystane, a firmy nie zgłaszają zapotrzebowania na innowacje w tempie, które zrównoważyłoby podaż talentów.
Ryzyko "drenażu mózgów"
Ujemny wskaźnik nierównowagi to sytuacja, która ma dobre i złe strony. Z jednej strony buduje naszą przewagę konkurencyjną, z drugiej – rodzi realne zagrożenia ekonomiczne. Ryzyko "drenażu mózgów" jest jak najbardziej realne. Jeśli wysokiej klasy specjaliści (np. od cyberbezpieczeństwa czy biotechnologii) nie znajdą w Polsce ambitnych projektów i adekwatnych płac, wyemigrują do krajów z górnej części wykresu (np. Luksemburga czy Szwecji), gdzie popyt znacznie przewyższa podaż.
To marnotrawstwo kapitału ludzkiego. Państwo inwestuje miliardy w darmową edukację specjalistów, którzy później pracują poniżej swoich kwalifikacji (tzw. zjawisko overeducation) lub wyjeżdżają za granicę. To realna strata dla gospodarki w ujęciu długofalowym. Ponadto rodzić to może kolejną falę frustracji społecznej, podobnej do tej, która przed dwoma dekadami dotyczyła przede wszystkim niskich zarobków. Teraz jednak polegać może na tym, że posiadając wysokie umiejętności, nie można ich sprzedać na krajowym rynku pracy.
Polska jako magnes na inwestycje technologicznych gigantów
Mimo ryzyk, dane MFW niosą ze sobą optymistyczny sygnał dla inwestorów zagranicznych. Dla globalnych gigantów technologicznych, takich jak Intel, Google czy Microsoft, Polska jest dziś kopalnią talentów oraz idealnym miejscem na otwieranie centrów B+R. W krajach zachodnich barierą rozwoju jest brak talentów. W Polsce ta bariera nie istnieje. Mamy dostępną, wykwalifikowaną kadrę, co może stać się kluczowym argumentem za przenoszeniem do nas centrów badawczo-rozwojowych a nie tylko centrów operacyjnych.
Co musi się zmienić?
Aby odwrócić negatywne skutki nierównowagi, polskie firmy muszą zwiększyć wydatki na innowacje. Bez transformacji rodzimego biznesu z modelu "taniej produkcji" na model "wartości dodanej", będziemy jedynie zapleczem intelektualnym dla bogatszych gospodarek. Dla Polski kluczowym wyzwaniem na następne lata nie jest kształcenie kadr, ale stworzenie warunków, by te kadry chciały i miały gdzie pracować w kraju.
Czym jest indeks nierównowagi umiejętności?
Wskaźnik nierównowagi umiejętności (Skill Imbalance Index), wykorzystuje dane dotyczące zatrudnienia z kilku krajów. Odzwierciedla względną wagę potencjalnego przyszłego popytu na nowe umiejętności w porównaniu z podażą, przyjmując Stany Zjednoczone jako punkt odniesienia. Uzupełnia on istniejący wskaźnik gotowości na sztuczną inteligencję (AI Preparedness Index) Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW AI Preparedness Index), który koncentruje się na gotowości krajów w czterech obszarach istotnych dla sprawnego wdrożenia AI.
