Palenie nikotyny przez współczesną młodzież zaliczane jest do eksperymentów narkotykowych. Jakie są przyczyny i mechanizmy powstawania tego zachowania, ryzykownego dla jednostki i społeczeństwa? Próbą odpowiedzi na pytania: dlaczego, kiedy i gdzie młodzi ludzie przechodzą wtajemniczenie nikotynowe, nadal eksperymentują z tą silnie trującą substancją oraz jak często, był projekt badawczy zrealizowany w ramach badań własnych (2004/2005 rok).
Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego. Kwestionariusz wywiadu zawierał 13 pytań dotyczących używania nikotyny przez młodzież: wieku inicjacji nikotynowej, przyczyn, miejsca, częstotliwości zażywania, kontaktów z rówieśnikami mającymi tego typu doświadczenia oraz postawy rodziców i innych osób wobec nikotyny. Zgromadzony materiał badawczy poddano analizie statystycznej.
Opis badanej populacji i terenu badań
Badania przeprowadzono w kilku szkołach ponadgimnazjalnych na terenie województwa dolnośląskiego i śląskiego (miasta liczące powyżej 100 tys. mieszkańców). Wzięło w nich udział 440 uczniów, tj. 212 uczniów liceów w wieku 16-18 lat i 228 uczniów techników w wieku 16-18 lat.
Z badań wynika, że uczniowie liceów ogólnokształcących wywodzą się z bardziej wyedukowanych rodzin, ponieważ wśród rodziców dominuje wyższe wykształcenie. Natomiast wśród rodziców i opiekunów uczniów szkół technicznych przeważa wykształcenie średnie i zawodowe.
Respondenci obu typów szkół pochodzą głównie z pełnych rodzin. Bardziej zróżnicowana jest szkoła zawodowa, a szczególnie grupa dziewcząt, które wychowywane są w 69,4% przez obojga rodziców, w 22,2% przez samotne matki, w 5,66% przez samotnych ojców, w 2,8% opiekunami są ciotki.
Motywy pierwszych prób nikotynowych
Wiodącą przyczyną inicjacji nikotynowej uczniów liceów i techników była ciekawość (odpowiednio: 79% i 93%). Nie dziwi ten fakt, albowiem wszystko co nowe, odmienne jest fascynujące dla dzieci w każdym wieku.
Na pytanie: Dlaczego sięgasz po nikotynę uczniowie obu typów szkół odpowiedzieli, że dla przyjemności: licea 50,0% a technika 54,7%, co świadczyłoby o potrzebie nieustannej stymulacji. Innym powodem jest potrzeba bycia dorosłym: licea 31,3% a technika 19,7%.
Powodem sięgania po nikotynę jest także, jak zadeklarowali ankietowani, przyzwolenie rodziców: licea 12,5% a technika 13,7%, co świadczy o braku wiedzy na temat szkodliwości substancji chemicznych zawartych w tytoniu i braku wychowania w tej dziedzinie.
Wiek inicjacji nikotynowej
Zdecydowana większość respondentów z obu typów szkół ma już za sobą inicjację nikotynową. W liceach jest to 50% chłopców i 31% dziewcząt, a w technikach 81% chłopców i 69% dziewcząt. Dane pokazują, że większe zagrożenie nikotynizmem jest jednak w szkołach zawodowych.
Swoją przygodę z nikotyną wcześniej rozpoczynają chłopcy (średnia wieku w liceum 13,5, a w technikum wynosi 12,5). Dziewczęta mają tego typu doświadczenia nieco później, a średnia wieku wynosi: w liceach 13,8, w technikach 14 lat.
Miejsca wtajemniczenia nikotynowego
Uczniowie z liceów po pierwszego papierosa sięgnęli na obozie/kolonii w 47%, w dyskotece w 29% oraz w domu w 14%, a w szkole 9,5% z nich – wykres 1.
Wykres 1. Miejsca pierwszego sięgnięcia po nikotynę uczniów liceum i technikum
Uczniowie techników rozpoczynają swoją przygodę z nikotyną w różnych miejscach, według deklaracji badanych jest to: szkoła w 32%, następnie dyskoteka w 23%, domu 21%, a na samym końcu ankietowani wskazali obozy/kolonie 19%.
Z badań statystycznych wynika, że wszystkie podane przez respondentów miejsca są istotne z wyjątkiem opcji inne np. na podwórku, podobnie było w liceum. Powyższe dane świadczą o rozpowszechnieniu palenia w miejscach publicznych, co może sugerować wysoki stopień akceptacji społecznej wobec nikotynizmu młodzieży.
Miejsca obecnego sięgania po nikotynę
Wyniki badań wskazują, że obecnie respondenci sięgają po nikotynę poza domem z kolegami/koleżankami: licea 64,9% a technika 30,4%, sięgają także na przerwach w szkole: licea 16,2% a technika 29,7% oraz na dyskotekach: licea 12,2% a technika 21,5%. Warto tu wskazać na poważny brak skutecznej kontroli ze strony pedagogów.
Środowisko rówieśnicze a nikotynowe eksperymenty młodzieży
Pierwsze eksperymenty nikotynowe badanych rozpoczęły się w większości w sposób przypadkowy: licea w 76,2%, a technika w 81%. Palenie papierosów przez młodzież odbywa się w gronie rówieśników poza domem lub w dyskotece, a więc zdecydowana większość ulega jednak rówieśniczej presji. Wpływy społeczne są odbierane jako rodzaj presji społecznej zachęcającej lub zniechęcającej do podjęcia danego zachowania, a także siły motywacji do podążania za nimi lub spełniania ich oczekiwań.
Z badań wynika, że inicjacja nikotynowa oraz obecne sięganie po papierosy ma miejsce głównie w gronie kolegów/koleżanek zarówno u respondentów liceów 85,7% jak i techników 76,2%, a zatem nikotynizm młodzieży koreluje z presją rówieśników. Zdecydowana większość z nich przeszła inicjację nikotynową właśnie w ich gronie. Dane sugerują także, że wzrasta odsetek dziewcząt sięgających po nikotynę.
Częstotliwość obecnego palenia papierosów przez ankietowanych
Największe zagrożenie nikotyną istnieje wśród uczniów techników, ponieważ 30% wypala 1 paczkę dziennie, a licealiści w 6,1%. Ponad 32% uczniów techników wypala od 2 do 4 paczek tygodniowo, a licealiści w 12,2%. Warto zauważyć, że licealiści w 61% palą okazjonalnie a uczniowie techników w 9,9%. Natomiast 20% licealistów nie pali w ogóle, a uczniów techników 29,6%, co prezentuje poniższy wykres.
Wykres 2. Ile i jak często palisz?
Dane wskazują również, że 50% licealistów i 67% uczniów techników kupuje papierosy za kieszonkowe od rodziców, co może świadczyć o tym, że rodzice uczniów obu typów szkół nie kontrolują wydatków swoich dzieci. Ponadto, 40% licealistów i 21% uczniów techników dzieli się kosztami z kolegami/koleżankami. Z tego wynika, że uczniowie techników dysponują większym kieszonkowym. Poza tym kolejny raz potwierdza się fakt, że palenie papierosów odbywa się w środowisku rówieśników.
Postawa rodziców badanej młodzieży wobec nikotyny
Niewielki tylko procent rodziców nigdy nie rozmawia ze swoimi dziećmi na temat szkodliwości palenia, a jest to w liceum 2,1%, a w technikum 4,3%. Zdecydowana większość z nich uważa, że nikotyna jest szkodliwa, szkoda jednak, że rozmowy na ten temat, a co za tym idzie, działania profilaktyczne podejmuje tylko 40% rodziców licealistów i 25,5% rodziców uczniów technikum.
Wnioski
1. Problem nikotynizmu jest nadal zjawiskiem rozpowszechnionym wśród młodzieży.
2. Zdecydowana większość uczniów ma już za sobą inicjację nikotynową.
3. Młodzież przeszła wtajemniczenie nikotynowe przed 14. rokiem życia i dotyczy ankietowanych obu płci.
4. Zdecydowana większość licealistów i uczniów technikum sięgnęła po pierwszego papierosa w miejscach publicznych.
5. Obecnie większość respondentów obu typów szkół nadal sięga po nikotynę w towarzystwie swoich rówieśników.
6. Największe zagrożenie nikotyną dotyczy uczniów technikum – w tych szkołach należałoby nasilić działania interwencyjne.
7. Zdecydowana większość ankietowanych obu typów szkół kupuje papierosy za kieszonkowe, co świadczy o braku skutecznej kontroli ze strony rodziców nad wydatkami dzieci.
8. Większość rodziców ankietowanych ma świadomość szkodliwości nikotyny, ale nie wszyscy podejmują rozmowy na ten temat.
9. W ramach profilaktyki, należy upowszechniać sprawdzone i skuteczne programy profilaktyczne, już nie tylko w młodszych klasach gimnazjum, ale w starszych klasach szkół podstawowych.
10. Programy te powinny być ukierunkowane na ograniczenie palenia papierosów, picia alkoholu i używanie innych substancji psychoaktywnych, ale także na ograniczenie przemocy i zachowań sprzecznych z prawem.
Prezentowane wyniki badań wskazują na potrzebę dalszej dyskusji nad poszukiwaniem bardziej skutecznych działań w zapobieganiu palenia tytoniu wśród młodzieży. W Polsce najbardziej zagrożone są dzieci oraz młodzież, dlatego kwestia ta wymaga pogłębionej refleksji w świetle nowych osiągnięć medycyny, biochemii, psychologii, pedagogiki i teologii moralnej. W upowszechnianiu wiedzy o szkodliwości palenia papierosów należy kierować się przede wszystkim troską o życie i zdrowie człowieka. Nałóg palenia powinien być napiętnowany z punktu widzenia wychowawczego, ponieważ jest przejawem negatywnych zachowań, a w ocenie etycznej jest zjawiskiem niemoralnym, godzącym w wolność i godność człowieka. U podstaw takiej oceny leżą racje medyczne, psychologiczne, społeczne i teologiczne.
Literatura:
1. Ajzen I., Fishbein M., Understanding attitudes and predicting social behavior, Prentice-Hall Englewood-Cliffs, N.J. 1980.
2. Akers R.L., Deviant behavior. A social learning approach, Belmont, Wodsworth, 1977.
3. Cekiera Cz., Psychologiczno-etyczne aspekty nikotynizmu wśród młodzieży, [w:] Polska młodzież – zagrożenia, zaburzenia w aktualnej rzeczywistości społecznej, (red.) T. Sołtysiak, M. Kowalska, Wyd. Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz 2001.
4. Nowakowski A., Nikotynizm, „Lider” nr 3, 2005.
Agata Strychowska – polonistka, doktorantka pedagogiki w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego, specjalność – resocjalizacja
Źródło:
