Napływ uchodźców z Ukrainy po agresji Rosji może stanowić przypadek siły wyższej i uzasadniać czasowe zawieszenie rozpatrywania wniosków o zezwolenie na pobyt cudzoziemców; państwo musi jednak wykazać, że starało się naprawić sytuację, a zawieszenie obowiązywało nie dłużej niż było to konieczne – orzekł TSUE.
Sprawa dotyczyła polskich przepisów przyjętych w związku z napływem uchodźców z Ukrainy, które przewidywały odroczenie rozpoczęcia biegu i zawieszenie terminów rozpatrywania wniosków pobytowych. Wyłączały również możliwość zaskarżania bezczynności organów administracji oraz nakładania na nie grzywien lub obowiązku zapłaty zadośćuczynienia za niedotrzymanie terminów.
Pytania prejudycjalne skierował do TSUE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Rozpatruje on skargę obywatela państwa trzeciego, który w kwietniu 2024 r. złożył do wojewody śląskiego wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy, by studiować.
Wobec braku rozstrzygnięcia, mimo wniesienia ponaglenia, cudzoziemiec zaskarżył bezczynność wojewody. Trybunał przypomniał, że zgodnie z unijną dyrektywą z 2016 r. wnioski o zezwolenie na pobyt w celu odbycia studiów powinny być rozpatrywane możliwie najszybciej - nie później niż w ciągu 90 dni od złożenia kompletnego wniosku.
Termin ten może być wyjątkowo zawieszony m.in. w przypadku siły wyższej, rozumianej jako nadzwyczajne i nieprzewidywalne okoliczności niezależne od władz, których skutków nie można było uniknąć mimo zachowania należytej staranności.
TSUE zaznaczył, że państwo może powoływać się na siłę wyższą wyłącznie w okresie niezbędnym do przezwyciężenia wynikających z niej trudności. Konieczne jest również zapewnienie możliwości kontroli sądowej, która ma wykazać, czy zastosowanie takiego wyjątku było uzasadnione w konkretnych okolicznościach.
Zdaniem Trybunału masowy napływ uchodźców z Ukrainy w następstwie rosyjskiej agresji z 24 lutego 2022 r. może być uznany za nietypową i nieprzewidywalną okoliczność.
Polska musi jednak wykazać, że dołożyła wszelkich starań, aby zapewnić wykonywanie obowiązków wynikających z dyrektywy. Powinna również udowodnić, że zastosowane ograniczenia były konieczne i proporcjonalne.
Trybunał zwrócił uwagę, że należało rozważyć także mniej ogólne rozwiązania, np. dostosowanie terminów w wybranych postępowaniach lub nadanie niektórym sprawom priorytetowego charakteru.
W ocenie TSUE po 31 grudnia 2022 r. napływ uchodźców z Ukrainy nie wydaje się już okolicznością nieprzewidywalną. Wątpliwości Trybunału budzi również przedłużenie do 30 września 2025 r. zawieszenia przepisów dotyczących możliwości skarżenia bezczynności administracji. Nie wykazano bowiem, by było ono konieczne do przezwyciężenia trudności związanych z napływem uchodźców.
Ostateczna ocena, czy wprowadzone przez Polskę regulacje spełniały warunki zastosowania siły wyższej, należy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.
Z Brukseli Łukasz Osiński (PAP)
luo/ rtt/ ktl/
