Choć wokół systemu kaucyjnego w Polsce nie brakowało emocji, pierwszy rok jego funkcjonowania można nazwać sukcesem. Zebrano ponad 60 proc. wyprodukowanych opakowań, a puszki i butelki PET niemal zniknęły z polskich rzek i skwerów. Przed branżą stoją jednak kolejne wyzwania. By sprostać wymaganiom unijnym, poziom zbiorki opakowań po napojach w kolejnych latach musi znacznie wzrosnąć. Przed Polską nadal także wyzwanie w postaci wprowadzenia przepisów o Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta.
Pierwszy rok funkcjonowania polskiego systemu kaucyjnego podsumował w rozmowie z Kingą Jurgą w podcaście „Z prądem” Filip Piotrowski, ekspert organizacji Waste Free Oceans i współtwórca obecnej ustawy. Pomimo fali krytyki i uczynienia z przepisów elementu gry politycznej, bilans otwarcia zdaniem gościa wypada bardzo dobrze. W ciągu pierwszych dwunastu miesięcy Polacy zwrócili blisko 5 miliardów opakowań. Według danych Ministerstwa Klimatu i Środowiska skuteczność zbiórki sięgnęła od 60 do nawet 72 proc. po uwzględnieniu przesunięć logistycznych.
– Żaden z europejskich systemów nie startował z poziomu 90 proc. Wszystkie w pierwszym roku osiągały 60–70 proc. – przypomina Filip Piotrowski.
Unijne wymogi narzucają Polsce osiągnięcie 77 proc. zbiórki w 2028 r. i 90 proc. w 2029 r. Obecnie w kraju działa ok. 23 tys. automatów, ale potrzeba jeszcze około 10 tys. urządzeń, zwłaszcza na osiedlach i w przestrzeni publicznej. Ekspert wskazuje też na potrzebę wydłużenia ważności bonów. Polska mogłaby tu wziąć przykład ze Skandynawii, w której bony są ważne rok. Zachęcająco na konsumentów mogłoby też zadziałać wprowadzenie zwrotu kaucji bezpośrednio na kartę płatniczą.
Według Filipa Piotrowskiego kaucja na poziomie 50 groszy okazuje się wystarczającym bodźcem. Najlepsze efekty przynosi bowiem „edukacja przez portfel”. Podczas akcji sprzątania nad Odrą czy Soliną puszki i plastikowe butelki z kaucją niemal całkowicie zniknęły z brzegów rzek.
System kaucyjny pozwala producentom uniknąć kar wynikających z unijnej dyrektywy SUP i rozporządzenia PPWR oraz pozyskać recyklat. Wyzwaniem są jednak wysokie opłaty za zbiórkę wypłacane sklepom, przekraczające 20 groszy. Ponadto model wielooperatorski wymaga sprecyzowania zasad rozliczeń.
Ostatnim etapem budowy systemu kaucyjnego w Polsce ma być włączenie do systemu jednorazowego szkła, w tym uciążliwych „małpek”. Dwuletnie vacatio legis i planowany start od 2029 r. dają zdaniem gościa podacastu czas na zbudowanie logistyki dla tłukącego się surowca.
Największą kością niezgody pozostaje zablokowana w Komitecie Stałym Rady Ministrów ustawa o Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta. Samorządy podnosiły zarzuty o utracie surowca i groziły podwyżkami opłat za śmieci. Piotrowski zauważa jednak, że spadek dochodów gmin stanowi niecały 1 proc. kosztów gospodarki odpadami, a puszki i PET należą do wprowadzających. Poważne zarzuty wobec aktualnego projektu ROP dotyczą braku zapisów o ekomodulacji, które mogłyby promować opakowania łatwiejsze w recyklingu, oraz powierzenia nadzoru NFOŚiGW.
„Z prądem” i „Pod prąd” to nasz autorski cykl wideocastów poświęcony najważniejszym wyzwaniom zielonej transformacji. W programach przyglądamy się bieżącym tematom z pogranicza wielkiego biznesu, energetyki, gospodarki obiegu zamkniętego i ochrony środowiska. W cyklu „Z prądem” Kinga Jurga zgłębia z gośćmi tematykę recyklingu, ekologii i zielonego transportu, a w serii „Pod prąd” Michał Niewiadomski bierze pod lupę energetykę i procesy dekarbonizacyjne. Dwa pierwsze odcinki cyklu znajdą Państwo pod tym linkiem.
