Funkcjonowanie rynku kapitałowego wymaga istnienia i sprawnego działania wielu instytucji, które realizują różnorodne zadania – m.in. umożliwiają zawieranie i rozliczanie transakcji oraz sprawują nadzór nad przestrzeganiem zasad i dbają o bezpieczeństwo inwestorów.
Rozwinięty rynek kapitałowy wymaga odpowiedniej infrastruktury, służącej z jednej strony pozyskiwaniu finansowania przez różnego rodzaju podmioty, z drugiej zaś – umożliwiającej posiadaczom kapitału efektywne oszczędzanie i bezpieczne inwestowanie. Można wyróżnić pięć głównych grup instytucji rynku kapitałowego, w zależności od pełnionych przez nie funkcji, tj.:
- giełda, stanowiąca platformę obrotu instrumentami finansowymi;
- izba rozliczeniowa, odpowiedzialna m.in. za system ewidencji papierów wartościowych i rozliczanie transakcji;
- instytucje obligatoryjnego pośrednictwa, w szczególności domy i biura maklerskie;
- instytucje zbiorowego inwestowania(Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych)
- podmioty nadzorujące, kontrolujące i regulujące funkcjonowanie rynku.
Zobacz także
Giełda i izba rozliczeniowa
Dwie główne instytucje składające się na infrastrukturę rynku kapitałowego to Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW), stanowiąca platformę transakcyjną, oraz Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW), pełniący funkcję izby rozliczeniowej. Na giełdzie odbywa się obrót instrumentami finansowymi. W tym celu giełda prowadzi i obsługuje system notujący, w ramach którego są m.in. kojarzone zlecenia kupna i sprzedaży, co zapewnia koncentrację popytu i podaży oraz wyznaczanie cen papierów wartościowych. W działalności giełdy istotną rolę odgrywają kwestie techniczne, związane ze sprawnym funkcjonowaniem systemu notowań. Jednak sprawą o kluczowym znaczeniu jest to, że handel papierami wartościowymi odbywa się według ściśle określonych, szczegółowych zasad, zapewniających przejrzystość oraz równość i jednakowy dostęp do informacji wszystkim uczestnikom rynku. To właśnie koncentracja obrotu oraz stosowanie precyzyjnych zasad notowań zapewniają adekwatną w danych warunkach rynkową wycenę instrumentów finansowych.
Jednym z elementów zasad bezpieczeństwa na rynku kapitałowym jest rozdzielenie systemu dokonywania transakcji od systemu ewidencji i rozliczeń. W tym celu konieczne jest istnienie izby rozliczeniowej, której zadania realizuje KDPW. Instrumenty finansowe stanowiące przedmiot obrotu na rynku publicznym nie mają postaci materialnej i funkcjonują w formie zapisów księgowych, dlatego jedną z istotnych kwestii jest odpowiedni system ich ewidencji na kontach posiadaczy, dokonywania zmian w przypadku zmiany właściciela i zapewnienie przepływu środków pieniężnych wynikających z rozliczeń transakcji. KDPW pośredniczy również między emitentami papierów wartościowych a inwestorami w takich operacjach jak wypłata dywidendy, wypłata odsetek od obligacji oraz innego rodzaju operacjach na papierach wartościowych, np. podział akcji, realizacja prawa poboru itp.
Biura i domy maklerskie
Inwestorzy indywidualni mogą dokonywać transakcji instrumentami finansowymi, czyli kupować i sprzedawać np. akcje lub obligacje znajdujące się w obrocie publicznym, jedynie poprzez pośrednika, czyli najczęściej biuro lub dom maklerski. Dotyczy to zarówno rynku wtórnego, dokonywanego na giełdzie, jak i pierwotnego, czyli nabywania papierów będących przedmiotem emisji publicznej. Inwestor musi więc założyć rachunek maklerski, na którym będą ewidencjonowane zarówno środki pieniężne, jak i papiery wartościowe, będące przedmiotem dokonywanych przez niego transakcji. Zlecenia kupna i sprzedaży składane w biurze lub domu maklerskim są przekazywane na giełdę i po ich realizacji są dokonywane odpowiednie zapisy i transfery na indywidualnych rachunkach klientów. To obowiązkowe pośrednictwo jest również jednym z elementów bezpieczeństwa obrotu na rynku publicznym. Także zapisy na nowo emitowane przez spółki akcje lub obligacje są przyjmowane za pośrednictwem biur lub domów maklerskich. Działalność maklerską mogą prowadzić jedynie podmioty posiadające odpowiednią licencję, wydawaną przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF), a ich działalność jest przez tę instytucję nadzorowana. Dom maklerski to odrębna instytucja finansowa, działająca w formie spółki, dysponująca odpowiednim kapitałem, prowadząca działalność maklerską na podstawie zezwolenia (licencji) KNF. Akcjonariuszami lub udziałowcami domu maklerskiego mogą być banki (i wówczas mamy do czynienia z bankowym domem maklerskim) lub inne podmioty, np. osoby fizyczne, można wówczas mówić o prywatnych domach maklerskich. Biuro maklerskie to z kolei działająca w strukturze banku jednostka organizacyjna prowadząca działalność maklerską. Działalność maklerska nie ogranicza się jedynie do obowiązkowego pośrednictwa w przekazywaniu zleceń na giełdę i w ramach ofert publicznych, ale może dotyczyć też innych usług na rzecz klientów, w tym np. doradztwa inwestycyjnego lub zarządzania portfelem papierów wartościowych – w zależności od zakresu posiadanych zezwoleń. W projekcie Strategii Rozwoju Rynku Kapitałowego (SRRK) przygotowanej przez Ministerstwo Finansów, który określa przyszły kształt polskiego rynku kapitałowego, znalazła się propozycja wprowadzenia tzw. jednolitej licencji bankowej umożliwiającej bankom prowadzenie działalności maklerskiej bez konieczności tworzenia wyodrębnionych biur maklerskich, czyli mogłaby być ona realizowana np. w oddziałach banków.
Należy zwrócić uwagę, że na polskim rynku funkcjonują także firmy doradztwa lub pośrednictwa finansowego, z których jedynie część posiada wymagane zezwolenie na prowadzenie działalności maklerskiej. Ich działalność najczęściej sprowadza się do dystrybucji produktów inwestycyjnych oferowanych przez instytucje finansowe, takich jak jednostki uczestnictwa, certyfikaty funduszy inwestycyjnych lub produkty firm ubezpieczeniowych. Niektóre z nich mają status tzw. agenta firmy inwestycyjnej (banku lub domu maklerskiego), uprawniający do niektórych czynności pośrednictwa na rzecz firmy inwestycyjnej, w ramach udzielonego przez nią upoważnienia.
Instytucje zbiorowego inwestowania
Inwestorzy indywidualni mogą także korzystać z usług instytucji wspólnego inwestowania, czyli różnego rodzaju funduszy inwestycyjnych. To podmioty licencjonowane, działające w ramach zezwoleń i pod nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego, specjalizujące się w zarządzaniu środkami powierzonymi im przez klientów. Ich zaletą jest możliwość korzystania z usług profesjonalnych osób zarządzających funduszami. Może to zwiększać szanse na dobre rezultaty, choć nie gwarantuje zysku, którego osiągnięcie zależy zarówno od sytuacji na rynku, jak i wyboru rodzaju funduszu z punktu widzenia ryzyka inwestycyjnego i obszaru działania. Funduszami zarządzają Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych (TFI), czyli specjalnie do tego powołane instytucje, a środki wpłacane przez klientów i aktywa TFI stanowią wydzieloną pulę i są przechowywane na rachunkach prowadzonych przez wybrany bank, zwany bankiem depozytariuszem, co jest dodatkowym zabezpieczeniem kapitału – choć nie chroni go przed konsekwencjami niekorzystnych zmian sytuacji rynkowej.
Nadzór nad funkcjonowaniem rynku
Ze względu na swoje znaczenie, wielkość i stopień złożoności, funkcjonowanie rynku kapitałowego jest ściśle regulowane, a nadzór nad wszystkimi jego aspektami sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego. Głównym celem jest zapewnienie prawidłowego działania rynku kapitałowego, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, a także ochrony interesów wszystkich jego uczestników i budowanie zaufania do rynku finansowego. Komisja udziela zezwoleń i licencji podmiotom działającym na rynku kapitałowym stosownie do obowiązujących wymogów, nadzoruje prawidłowość i zgodność z przepisami prawa ich działalności, monitoruje zjawiska zachodzące na rynku pod kątem ewentualnych nieprawidłowości, kontroluje przestrzeganie obowiązków informacyjnych przez emitentów i inne podmioty zobligowane do ich wypełniania, zatwierdza dokumenty związane z emisjami instrumentów finansowych, takie jak prospekty i memoranda informacyjne, oraz realizuje wiele innych szczegółowych zadań. W razie stwierdzenia nieprawidłowości ma kompetencje w zakresie nakładania różnego rodzaju kar administracyjnych, zarówno finansowych, jak i polegających na zawieszeniu lub cofnięciu zezwoleń na prowadzenie działalności, czy wykluczeniu z obrotu publicznego.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
