W dniu, w którym potwierdziło się, że pod skrzydłami Orlenu Robert Kubica wraca do Formuły 1, Najwyższa Izba Kontroli wydała raport dotyczący sponsoringu i medialnych wydatków spółek Skarbu Państwa. To kwoty liczone w setkach milionów złotych.
W okresie 2,5 roku (od 2015 do czerwca 2017 roku) 19 skontrolowanych przez NIK spółek Skarbu Państwa wydało na sponsoring nieco ponad 760 mln zł. Pieniądze te stanowiły źródło finansowania lub współfinansowania m.in. klubów sportowych (zawodowych i amatorskich), związków i obiektów sportowych oraz przedsięwzięć artystycznych, kulturalnych i biznesowych.
Raport wymienia długą listę istotnych wydatków w tej kwestii. Przykładowo każda z trzech największych spółek energetycznych ma "swój" duży obiekt sportowy: PGE ma Narodowy w Warszawie, Energa stadion w Gdańsku, Tauron zaś halę w Krakowie. Sporo też spółek państwowych w siatkówce. Raport wymienia PGE Skrę Bełchatów, Jastrzębski Węgiel (JSW), Zaksę Kędzierzyn Koźle (Azoty Kędzierzyn) Chemika Police (Azoty Police) czy Orlen, który jest sponsoruje ligę i związek. W męskiej ekstraklasie grają jednak jeszcze np. wspierane przez państwowe spółki Cuprum Lubin czy Stocznia Szczecin.
W raporcie pojawiają się jednak także kluby piłki ręcznej, nożnej i żużlowe. Związki i ligi hokejowe, żużlowe, koszykarskie, narciarskie czy wioślarskie. Jest również kadra piłkarska (Lotos), PKOl (Tauron) oraz organizujący Tour de Pologne Lang Team (również Tauron). Są także wydarzenia typu Forum Ekonomiczne w Krynicy (PKP), Dni Morza (Port Szczecin-Świnoujście) czy Kongres Makroekonomiczny (GPW).
NIK punktuje nieprawidłowości
Odnosząc się do ogółu przebadanych spółek, NIK zauważyła, że w 12 z 19 nie przestrzegano własnych regulacji związanych z działalnością sponsoringową. Najważniejsze nieprawidłowości to zdaniem izby sponsorowanie podmiotów, przedsięwzięć lub obiektów pomimo ujemnego wyniku finansowego (pięć spółek) lub bez umieszczenia zadań w planie przedsięwzięć sponsoringowych (cztery spółki), a także zlecanie usług bez oszacowania wartości zamówienia, wybór ich wykonawcy z pominięciem zasad określonych wewnętrznymi przepisami czy nieprawidłowe przeprowadzenie postępowania.
- Przykładowo w jednej z dużych firm energetycznych w 2016 r. zawarto dwie nowe umowy sponsorskie na sumę 2,65 mln zł, pomimo iż w 2015 r. spółka odnotowała ujemny wynik finansowy. Przedstawiciele spółki nie potrafili wskazać żadnego uzasadnienia dla podjętej decyzji. Jako przykład dobrych praktyk NIK wskazuje na spółkę, która pomimo dodatniego wyniku finansowego, ograniczyła planowane i faktyczne wydatki na sponsoring z 20,9 mln zł w 2015 r. do 17,8 mln zł w 2016 r. i 6,2 mln zł w I połowie 2017 r. Powodem były słabsze od założonych wyniki finansowe - czytamy w raporcie.
Wprawdzie NIK zaznaczyła, że duże spółki, przeznaczające na sponsoring relatywnie wysokie kwoty, korzystały z usług wyspecjalizowanych firm określających wymierny w pieniądzu wzrost wartości marki sponsora. Są jednak takie, które do kwestii podchodziły po macoszemu. Z drugiej strony warto zaznaczyć, że spółki energetyczne to w zasadzie monopoliści (jako spółki Skarbu Państwa), więc teoretycznie budowa marki nie jest im tak potrzebna jak spółkom działającym na rynkach konkurencyjnych. Mimo to na sponsoring wydają one grube miliony.
Wydatki medialne i doradcze
NIK pochyliła się także nad wydatkami medialnymi i doradczymi tym samym 2,5-letnim okresie. Z ustaleń kontroli wynika, że w 10 spółkach naruszano zasady zlecania usług medialnych i doradczych. Łączne wydatki na usługi doradcze wyniosły blisko 462 mln zł Były to zarówno usługi prawne o charakterze stałym (stała obsługa prawna), jak i doraźnym, a także usługi doradztwa podatkowego, technicznego, finansowego, prowadzenie windykacji należności w szczególnie skomplikowanych sprawach itp. Z kolei na zakupy usług medialnych, obejmujących nie tylko kampanie reklamowe czy emisję spotów, ale także np. ogłoszenia, komunikaty i artykuły informacyjne, skontrolowane spółki wydały łącznie ponad 300 mln zł.
- W obydwu grupach wydatków w 2016 r. nastąpił zauważalny spadek wydatków w porównaniu z 2015 r. (odpowiednio o 11 proc. i 9 proc.). Poziom kosztów tych usług w I półroczu 2017 r. wskazuje, że w tym roku nastąpiła dalsza redukcja zamówień na usługi doradcze i medialne - komentuje NIK.
Polska Fundacja Narodowa, czyli pieniądze wydane bez kontroli
Osobny rozdział analizy stanowiła Polska Fundacja Narodowa, która powołana została z inicjatywy ministra skarbu 16 listopada 2016 roku. Siedemnaście tworzących ją dużych spółek Skarbu Państwa oczekiwało, że powstanie dynamiczny podmiot, silnie wspierający promocję polskiej gospodarki, a przez to ułatwiający fundatorom osiąganie celów biznesowych. Fundatorzy zobowiązali się do dokonania wpłat na fundusz założycielski, w łącznej wysokości 97,5 mln zł (do 30 grudnia 2016 roku). Dalsze zobowiązania finansowe fundatorów obejmują dokonywanie przez 10 lat (począwszy od 2017 r.) wpłat na działalność statutową fundacji. W 2017 r. wpłata miała wynosić tyle samo, ile wpłata na fundusz założycielski, a począwszy od 2018 r. - połowę tej kwoty (od 0,75 mln zł do 3,5 mln zł). Zgodnie z zapisami statutu Polska Fundacja Narodowa powinna otrzymać do 2026 r. łącznie ponad 633 mln zł.
- Po powstaniu PFN, tworzące ją spółki praktycznie nie miały wpływu na jej działania. Świadczy o tym choćby istotna zmiana statutowych celów fundacji (21 czerwca 2017 roku), przeprowadzona praktycznie bez wiedzy fundatorów. Obecnie celami fundacji jest działalność naukowa, naukowo-techniczna, oświatowa oraz kulturalna. Na brak przejrzystości działań fundacji zareagowało (choć nie przyniosło to skutku) tylko czterech spośród dziewięciu skontrolowanych fundatorów. Pozostałe spółki wykazały bierność. Jednakże pisma skierowane do PFN z żądaniem przedstawienia planów działania oraz informacji o sposobie rozdysponowania otrzymanych środków pozostały bez odpowiedzi (do czasu zakończenia kontroli NIK w poszczególnych spółkach) - czytamy w raporcie.
Apel Najwyższej Izby Kontroli
NIK apeluje w związku z raportem do ministrów wykonujących prawa z akcji w spółkach działających z udziałem Skarbu Państwa o doprowadzenie, poprzez działania przedstawicieli Skarbu Państwa w radach nadzorczych spółek, do ścisłej kontroli przestrzegania przez zarządy wewnętrznych uregulowań dotyczących działalności sponsoringowej oraz zakupów usług doradczych i medialnych.
Apel trafił także do zarządów spółek fundatorów Polskiej Fundacji Narodowej o podjęcie poprzez przedstawicieli w radzie Polskiej Fundacji Narodowej działań zapewniających bieżące otrzymywanie pełnych informacji o zrealizowanych, bieżących i planowanych działaniach tej fundacji oraz o sposobie rozdysponowania środków wpłacanych przez fundatorów.
Adam Torchała
