Wokół sztandarowego hasła reformy – „100 tys. zł bez podatku Belki” – narosło mnóstwo nieporozumień. Wielu inwestorów błędnie zakłada, że mamy do czynienia z prostym kopiowaniem mechanizmów znanych z IKE czy IKZE, gdzie ustawa wyznacza sztywny roczny limit wpłat. Konstrukcja Osobistego Konta Inwestycyjnego (OKI) jest zupełnie inna: ustawodawca całkowicie wyłącza dochody wygenerowane na OKI z podatku PIT, w tym z podatku Belki i zastępuje go nowym podatkiem od wartości aktywów, z którego zwalnia inwestycje i oszczędności do określonej kwoty.


Na wstępie podkreślmy, że podstawowy podatek dochodowy od zysków kapitałowych, czyli tzw. podatek Belki nadal będzie pobierany na dotychczasowych zasadach od zysków wypracowanych poza nowym kontem. Osobiste Konto Inwestycyjne tworzy natomiast odrębny, całkowicie dobrowolny reżim prawno-podatkowy, w którym dochody kapitałowe zostają definitywnie wyłączone z ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. W to miejsce państwo wprowadza zupełnie nową konstrukcję, czyli podatek od wartości aktywów oraz proponuję kwotę wolną od podatku.
Filozofia reformy opiera się na układzie, w którym fiskus rezygnuje z partycypowania w zyskach z kapitału pracującego na specjalnym koncie w zamian za strumień dochodów z majątku zgromadzonym na tym koncie, kalkulowany według stawki powiązanej ze stopą wolną od ryzyka. Aby jednak w pełni zrozumieć praktyczne konsekwencje tej zmiany, konieczne jest precyzyjne wytłumaczenie jaką rolę odgrywa kwota 100 000 zł, wokół której narosło kilka mitów.
Podstawowe nieporozumienie dotyczące konta OKI wynika z prostego porównywania go ze znanymi od lat produktami emerytalnymi, takimi jak Indywidualne Konto Emerytalne (IKE) oraz Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego (IKZE), gdzie ustawodawca posługuje się sztywnym, corocznie aktualizowanym limitem wpłat gotówkowych. W konstrukcji Osobistego Konta Inwestycyjnego takie ograniczenia nie występują.
Przepisy nie zabraniają zasilenia konta kwotą 200 tys. zł, 500 tys. zł czy nawet 1 mln zł. Na OKI można wpłacić dowolne środki. Kwota 100 000 zł nie jest zatem w żadnym wypadku limitem wpłat. To maksymalna łączna wartość średnich aktywów, która może zostać objęta zwolnieniem z podatku od wartości aktywów, przy czym w ramach tej puli obowiązuje szczególny limit 25 000 zł dla określonych aktywów oszczędnościowych, o czym później. Jest to zatem pułap zwolnienia podatkowego odnoszący się do wyceny kwalifikowanych aktywów na koncie OKI.
W odróżnieniu od podatku Belki, nowa danina jest podatkiem majątkowym, a nie dochodowym. Podstawą opodatkowania jest wartość posiadanych aktywów, a nie wypracowany zysk, zatem nawet strata nie uchroni od zapłacenia podatku, jeśli średnioroczna wartość kwalifikowanych aktywów na koncie przekroczy 100 tys. zł. Co więcej, straty wygenerowane na OKI nie stanowią straty podatkowej w rozumieniu PIT i nie można ich skompensować z zyskami ze zwykłego rachunku maklerskiego.
Wycena średniej wartości aktywów na OKI
Przy czym wycena to nie wartość portfela na koniec roku podatkowego (31 grudnia), ani też suma wszystkich wpłat w roku, ani też prosta średnia arytmetyczna z początku i końca roku. To wyliczona według ustawowego wzoru wartość, która ma odzwierciedlać, ile kapitału „przeciętnie” było na danym koncie OKI przez cały rok. Trzeba pamiętać, że nie ma ograniczeń co do ilości posiadanych OKI, ale kwota zwolnienia od podatku majątkowego dotyczy sumy średnich wartości aktywów na wszystkich kontach, czyli jest wspólna dla wszystkich posiadanych przed podatnika OKI.
Jest ona obliczana jako suma dziennych wycen kwalifikowanych aktywów w roku podatkowym, podzielona przez liczbę dni, przez które podatnik posiadał dane konto. W dniach, w których większość rynków finansowych nie pracuje, a więc w soboty czy niedziele oraz święta ustawowo wolne od pracy, instytucja prowadząca OKI ma obowiązek przypisać do tego dnia ostatnią znaną wycenę z poprzedniego dnia roboczego. Do sumy dziennych wycen dolicza się odpowiednio uwzględniane wpłaty z danego roku (z pewnymi korektami wynikającymi z ustawy, m.in. po to, by uniknąć podwójnego liczenia w dniu wpłaty).
Jeśli konto było otwarte przez cały rok, wynik dzieli się przez 365 dni (lub 366 w roku przestępnym). Jeżeli konto otwarto w trakcie roku, dzielnikiem jest faktyczna liczba dni jego posiadania. Z zależności tej wynika ważny wniosek dla inwestorów: z punktu widzenia sposobu obliczania średniej wartości aktywów korzystne jest otwarcie OKI na początku roku, nawet jeśli środki zostaną wpłacone dopiero później. Dzięki temu zabiegowi od początku roku budujemy pełny, 365-dniowy mianownik, co istotnie ogranicza średnią roczną wycenę w przypadku ewentualnych wpłat dokonywanych w późniejszych miesiącach.
Taki sposób liczenia ma konkretne konsekwencje. Krótkotrwałe duże wpłaty, na przykład tylko w grudniu, w niewielkim stopniu podnoszą średnią. Natomiast długie utrzymywanie wysokiego salda mocno ją zwiększa. Wzrost wartości portfela podnosi średnią, a spadek ją obniża. Warto jednak zauważyć inną stronę tego mechanizmu. Gdy inwestor operuje na OKI tylko kilka dni w roku, w czasie których zarabia, obracając nawet setkami tysięcy złotych, po czym i natychmiast wypłaca wszystkie środki po zrealizowaniu zysku, sprawia, że przez większość dni w roku dzienna wartość konta wynosi 0 zł i zaniża całoroczną średnią. Prowadzi to do sytuacji, w której nawet obracając milionami złotych i zarabiając setki tysięcy złotych, podatek od aktywów może wynieść 0 zł, jeżeli średnia wartość aktywów pozostanie w granicach zwolnienia. Bynajmniej nie jest to zachęta do długoterminowego inwestowania, a preferencja dla inwestorów aktywnych, czy wręcz spekulantów.
Limit 100 tys. zł i stawka podatku
Od wyliczonej łącznej średniej wartości aktywów odejmuje się wspomniane zwolnienie – do 100 000 zł dla kwalifikowanych aktywów inwestycyjnych, w tym maksymalnie do 25 000 zł dla aktywów oszczędnościowych. Od nadwyżki ponad otrzymany wynik płaci się podatek. Od 2028 roku będzie to 19 proc. stopy referencyjnej NBP z 31 października poprzedniego roku (nie mniej niż 0,1 proc.). W 2027 roku stawka jest ustalona na sztywno wynosi 0,85 proc. Instytucja prowadząca OKI wyliczy omawianą średnią i potencjalny podatek, przekazując dane do urzędu skarbowego. Ich rola sprowadza się wyłącznie do funkcji ewidencyjno-sprawozdawczej bez funkcji płatnika.
Zadaniem podatnika – inwestora jest weryfikacja danych w e-Urzędzie Skarbowym i złożenie zeznanie między 15 marca a 31 maja następnego roku oraz zapłacenie podatku. Obowiązek złożenia deklaracji istnieje także wtedy, gdy portfel (średnia wartość aktywów) w całości zmieścił się w limitach zwolnienia i należny podatek wynosi okrągłe zero złotych. W przypadku OKI ścieżka cyfrowa jest jedyną dopuszczalną formą zeznania podatkowego.
Aktywa kwalifikowane i limit 25 tys. zł
Pojawia się przy tym kolejne pytanie, czym są kwalifikowane aktywa? Mówiąc najprościej obejmują instrumenty wspierające polski rynek kapitałowy, w tym określone w ustawie akcje, prawa do akcji i prawa poboru spółek, których kapitał zakładowy jest denominowany w złotych, określone obligacje i listy zastawne denominowane w złotych oraz wybrane produkty funduszowe spełniające ustawowe warunki, w tym – w określonych przypadkach – wymóg lokowania co najmniej 70 proc. aktywów w aktywa kwalifikowane.
Do tego dochodzą aktywa oszczędnościowe, które korzystają ze zwolnienia do kwoty 25 000 zł, wliczanych do kwoty 100 tys. zł., o czym za chwilę. Wspomniane aktywa oszczędnościowe obejmuje najbezpieczniejsze instrumenty oszczędnościowe – depozyty i lokaty bankowe w polskich złotych, obligacje oszczędnościowe Skarbu Państwa denominowane w polskich złotych, bony skarbowe oraz fundusze o najniższym wskaźniku ryzyka (z ogólnym wskaźnikiem ryzyka na poziomie 1).
Błędem jest sumowanie głównego limitu 100 000 zł z sublimitem 25 000 zł i wyciąganie błędnego wniosku o istnieniu łącznej kwoty wolnej na poziomie 125 000 zł. Przepisy ustawy definiują kwotę 100 000 zł jako nieprzekraczalny poziom całego zwolnienia. Z kolei 25 000 zł jest jedynie ograniczeniem wewnętrznym w ramach całkowitej puli, co oznacza, że aktywa o profilu depozytowym i „bezpiecznym” mogą korzystać z preferencji podatkowej wyłącznie do tej wysokości.
Inwestor stawiający w całości na akcje spółek giełdowych może objąć zwolnieniem pełne 100 000 zł wartości portfela. Jeżeli jednak ulokuje na OKI 100 000 zł wyłącznie na lokatach bankowych, preferencją podatkową objęta zostanie tylko kwota 25 000 zł. Pozostałe 75 000 zł utworzy nadwyżkę obciążoną podatkiem od wartości aktywów. Może też mieć zainwestowane część środków w akcje, a część trzymać na lokacie, w obligacjach skarbowych czy po prostu jako depozyt na rachunku.
W tym momencie trzeba wspomnieć o ważnym aspekcie jakim jest konkretna kolejność rozliczania kwoty wolnej od podatku. W przypadku portfela mieszanego jak opisany wyżej (np. akcje i lokata) instytucja prowadząca OKI w pierwszej kolejności przypisuje dostępne zwolnienie do aktywów oszczędnościowych (do kwoty 25 000 zł), jeśli takie znajdują się na koncie, a dopiero pozostałą część kwoty do aktywów o charakterze inwestycyjnym, jeśli takie są na danym OKI.
Przy omawianiu kwalifikowanych aktywów, trzeba mieć świadomość, że za pomocą OKI można inwestować zasadniczo we wszystkie instrumenty, które dana instytucja finansowa (bank, dom maklerski, TFI itp.) dopuszcza w swojej ofercie OKI i które mieszczą się w ustawowej definicji „aktywów OKI”. Samo umieszczenie instrumentu na OKI nie oznacza automatycznie, że korzysta ono z limitu zwolnienia (kwoty wolnej). Zwolnienie z podatku od wartości aktywów dotyczy wyłącznie aktywów kwalifikowanych wskazanych w ustawie i wymienionych wyżej.
Do aktywów, które nie będą korzystały ze zwolnienia należą m.in. akcje spółek notowanych na giełdach zagranicznych, akcje spółek notowanych na GPW, których kapitał zakładowy nie jest wyrażony w złotych, obligacje spółek polskich denominowane w walutach obcych, fundusze inwestycyjne (w tym ETF-y, również te notowane na GPW), których polityka inwestycyjna nie spełnia warunku lokowania co najmniej 70% środków w aktywa kwalifikowane, nie będzie korzystała ze zwolnienia także gotówka w walutach obcych np. umieszczona na lokacie.
OKI warto założyć już pierwszego dnia
Podsumowując, średnia wartość aktywów to ustawowa miara tego, ile kapitału przeciętnie trzymano na OKI w ciągu roku. To właśnie od niej – po zastosowaniu ustawowych limitów zwolnienia – zależy, czy i w jakiej wysokości pojawi się podatek od wartości aktywów. Przez pierwsze trzy lata funkcjonowania ustawy limity pozostaną całkowicie sztywne na poziomie: 100 000 zł dla limitu ogólnego oraz 25 000 zł dla wewnętrznego sublimitu oszczędnościowego.
Ustawa przewiduje podnoszenie limitów o wskaźnik wzrostu cen od 2030 r. Ich waloryzacja została oparta o wskaźnik inflacji konsumenckiej za pierwsze trzy kwartały w odniesieniu do analogicznego okresu roku poprzedniego. Czyli inflacja za okres styczeń –wrzesień w 2029 r. wyznaczy o ile wzrosną omawiane limity w 2030 r.
Mechanika limitu 100 tys. zł czyni z Osobistego Konta Inwestycyjnego niezwykle elastyczne narzędzie w rękach świadomego inwestora. Konto należy traktować jako tarczę wobec podatku Belki, ponieważ dochody z aktywów na OKI, w tym zyski kapitałowe, odsetki i dywidendy, nie będą nim objęte także w przypadku aktywów przekraczających 100 tys. zł, a sama kwota 100 tys. zł to zabezpieczenie przed zapłatą jakiegokolwiek podatku. Jedno jest pewne, OKI warto założyć już na samym początku roku, aby nie osłabić potencjału preferencji podatkowych jaki w nim drzemie.






























































