Zdymisjonowany 14 grudnia 1923 r. rząd Wincentego Witosa odchodził w niesławie. Podczas zaledwie kilku miesięcy sprawowania władzy doszło do rozlewu krwi manifestantów protestujących w Krakowie, inflacja galopowała, a finanse państwa wymagały szybkiej naprawy. Na stanowisko premiera powołano Władysława Grabskiego.
Grabski był zdolnym ekonomistą po studiach w Paryżu i Halle, posiadał również doświadczenie polityczne zasiadając w rosyjskiej Dumie jeszcze podczas zaborów. Brał udział w negocjacjach konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. podczas których oszacował polskie straty wojenne względem Niemiec na 20 mld marek w złocie.
Po powrocie do Polski był ministrem skarbu w kilku rządach, przez dwa miesiące pełnił nawet urząd premiera. Dał się poznać jako sprawny administrator, zwolennik głębokiej reformy systemu ekonomicznego państwa. Nigdy jednak nie miał takiej władzy, aby swoje plany wprowadzić w życie.
Dlatego właśnie po desygnowaniu na stanowisko premiera, wygłosił 20 grudnia 1923 r. w Sejmie expose, w którym zdecydowanie żądał udzielenia Radzie Ministrów możliwości wydawania dekretów z mocą ustawy. Otrzymał ją, ale na pół, a nie cały rok, czego oczekiwał. To oznaczało, że reformę fiskalną i walutową musi przeprowadzić równocześnie w ciągu sześciu miesięcy, co byłoby precedensem w nowoczesnej historii gospodarki.
Ustabilizować kurs i zdławić hiperinflację
Pierwszym etapem reformy było ustabilizowanie kursu marki polskiej i zdławienie hiperinflacji. Służyła temu interwencja giełdowa w wysokości 2,5 mln dolarów w styczniu 1924. Efektem tego była stabilizacja kursu marki na poziomie 9 mln za 1 dolara oraz wzrost zaufania obywateli do państwa – zaczęli oni odsprzedawać Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej (PKKP) swe zasoby w obcych walutach, co pozwoliło na powiększenie zasobów dewizowych. Rozpoczęto także prace nad wprowadzeniem nowej waluty – w styczniu 1924 powołano komitet organizacyjny spółki akcyjnej Bank Polski (instytucji, która zgodnie z ustawą z 1919 miała być polskim bankiem centralnym i emitentem pieniądza), a 31 marca 1924 rozpoczęła się subskrypcja akcji tego podmiotu. Instytucja rozpoczęła działalność 28 kwietnia 1924. Kolejnym krokiem była emisja nowej waluty – złotego, która została podjęta przez Bank Polski 28 kwietnia 1924.
Grabski opowiadał się za ograniczaniem obecności państwa w gospodarce, ale jednocześnie wspierał rozwój państwowej bankowości. Według niego, banki prywatne miały skupiać się na sferze kredytów krótkoterminowych. W maju 1924 Grabski utworzył Bank Gospodarstwa Krajowego, powstały w wyniku połączenia Polskiego Banku Krajowego, Państwowego Banku Odbudowy i Zakładu Kredytowego Miast Małopolskich.
Czynione reformy przynosiły szybkie efekty, skutkiem czego Sejm przyznał Grabskiemu kolejne uprawnienia, a on sam został odznaczony w kwietniu 1924 r. Wielką Wstęgą Orderu Orła Białego.
Nie udało mu się szybkie wprowadzenie podniesienia podatków, a wydłużenie czasu pracy na Śląsku doprowadziło do strajku hutników. Rok 1924 był również wyjątkowo nieurodzajny, co skutkowało zwiększeniem importu żywności i osłabienia złotego. Rozzuchwalony stosunkowo szybką poprawą stanu finansów na początku roku Sejm chciał skonsumować owoce tej sytuacji i wielkie wydatki, wobec czego protestował premier. Mimo tych problemów Grabski trwał na stanowisku. Wiedział bowiem, że jest jedynym człowiekiem, który w obecnej sytuacji jest w stanie pilnować finansów państwa, nawet wobec rozszarpujących je posłów.
Jednym z najważniejszych dokumentów podpisanych przez Grabskiego był konkordat ze Stolicą Apostolską zawarty 10 lutego 1925 r. Regulował on, po siedmiu latach istnienia państwa, status Kościoła Katolickiego w Polsce i uznawał wyznanie rzymskokatolickie "pierwszym wśród równych". Grabski nie zgodził się na wprowadzenie zapisów o religii państwowej i zniesienia rozwodów.
Test dla nowej gospodarki
Początek roku 1925 miał być testem zreformowanej gospodarki działającej niemal rok według nowych reguł walutowych. Niestety, ściągalność podatków była niewystarczająca. Grabski wystarał się u prywatnych partnerów zagranicznych o pożyczki w łącznej kwocie kilkudziesięciu milionów dolarów, które ustabilizowały budżet (sic!). Wtedy jednak wybuchła wojna celna z Niemcami.
W lecie 1925 r. rozpoczęła się lawina. Najpierw Bank Polski zawiesił wymienialność złotówek. W efekcie runął import, nieopłacalny dla partnerów zagranicznych. 28 lipca nastąpiło załamanie złotówki, a kolejne banki zawieszały wypłaty gotówki. Kolejne banki prosiły premiera o pomoc i interwencję, rząd utworzył 21 września Fundusz Pomocy Instytucjom Kredytowym, dysponujący 60 mln zł. FPIK był jednak w stanie wspomóc jedynie niektóre bankom, inne upadły.
Grabski prosił Bank Polski o interwencję na rynku. Ten jednak, zarządzany przez prywatnych właścicieli, odmówił.
13 listopada 1925 r. Władysław Grabski podał gabinet do dymisji. Był rozgoryczony. Uważał, że za jego odejściem stoi Bank Polski i Sejm. O upadek rządu oskarżano też organizację Lewiatan - zrzeszenie przemysłowców, którzy chcieli kosztami reform obciążyć robotników wydłużając czas pracy, zmniejszając wynagrodzenia i tnąc wydatki socjalne.
W kolejnych latach Grabski był rektorem SGGW oraz publicystą. Zmarł na raka jamy brzusznej 1 marca 1938 w Warszawie. Żałobną mszę odprawił kardynał arcybiskup Aleksander Kakowski w warszawskiej katedrze św. Jana. Premiera pochowano 4 marca w grobowcu na Powązkach.
Krytykowany podczas sprawowania rządów, stał się pod koniec życia cenionym krytykiem i publicystą. Do pomysłu desygnowania go na premiera wracano kilkakrotnie, ale jego zdecydowane reformy i ich oddźwięk społeczny nie był dobrze wspominany. Jednak to dzięki niemu już kilka lat później możliwe były śmiałe inwestycje takie jak COP i największy na Bałtyku port morski w Gdyni.
Dobry żart tymfa wart
Panowanie Jana Kazimierza nie było dla Rzeczypospolitej szczęśliwe, co zresztą komentowano w odniesieniu do łacińskich inicjałów władcy odczytując je jako Initium Calamitatis Regni, czyli początek upadku królestwa. Nie tylko wojny pustoszyły państwo, ale też kryzys gospodarczy pogłębiany nieroztropnymi decyzjami władcy.
Kolejne pokolenia rodziny trwale związały się z polską nauką i polityką. Drugi syn Władysława, urodzony w 1901 r. Władysław Jan Grabski był wybitnym humanistą o szerokich zainteresowaniach, głównie historycznych, a także pisarzem. Po II wojnie światowej zaangażował się w odbudowę i scalenie Ziem Odzyskanych. Za żonę pojął Zofię Wojciechowską, córkę przedwojennego prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. Synem Władysława Jana jest urodzony w 1934 r. profesor nauk technicznych, metaloznawca i b. prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Maciej Władysław Grabski, którego córka Małgorzata Kidawa-Błońska sprawowała urząd Marszałka Sejmu.
Marcin Dobrowolski
