Litewski system elektroenergetyczny jest przygotowany i przetestowany do pracy w trybie wyspowym nawet w przypadku nieplanowanego odłączenia połączeń międzynarodowych - mówi Gabriel Gorbacevski, wiceminister energii Litwy w rocznicę odłączenia krajów bałtyckich od systemu sowieckiego BRELL synchronizacją z europejskim systemem elektroenergetycznym.
Rok temu Litwa, Łotwa i Estonia odłączyły się od sowieckiego systemu energetycznego BRELL i zsynchronizowały się z systemem europejskim. Czego najbardziej obawiano się tego dnia?
Synchronizacja to technicznie złożony proces wymagający wyjątkowo precyzyjnej koordynacji krajów bałtyckich, dlatego analizowano różne scenariusze, w tym potencjalne zakłócenia czy nawet sytuacje ekstremalne.
Zdawano sobie sprawę, że ryzyko cyberataków jest stałe, dlatego szczególny nacisk położono na czujność, ścisłą współpracę instytucji, wzmocnione środki cyberbezpieczeństwa i proaktywną obronę.
Przygotowano się również na możliwe zakłócenia w dostawach energii elektrycznej – kraje bałtyckie mają szczegółowe plany zarządzania sytuacjami kryzysowymi w energetyce, a zapewnienie świadczenia usług o kluczowym znaczeniu koordynują rządy krajowe oraz właściwe ministerstwa. Plany ciągłości działania są regularnie aktualizowane, oceniane są ryzyka, a gotowość na różne scenariusze jest stale zapewniana.
Ważne jest podkreślenie, że kraje bałtyckie oraz Polska były do tego kroku konsekwentnie i odpowiedzialnie przygotowane. Przewidziano środki zapobiegające różnym sytuacjom, zapewniono koordynację instytucjonalną oraz gotowość techniczną. Ponadto skala dezinformacji na Litwie była niewielka i nie miała istotnego wpływu na cały proces.
Michał Niewiadomski: Z jakich źródeł wytwórczych energii elektrycznej korzystają teraz Państwa Bałtyckie?
Gabriel Gorbacevski: Kraje bałtyckie obecnie wytwarzają energię elektryczną z różnych źródeł, co zapewnia elastyczność systemu i bezpieczeństwo energetyczne. Znaczną część stanowią odnawialne źródła energii – elektrownie wiatrowe i słoneczne, a także elektrociepłownie kogeneracyjne oparte na biomasie. Na Litwie odnawialne źródła energii stanowią istotną część miksu energetycznego (w 2024 r. ok. 70%). Warto zaznaczyć, że kilka dni temu moce elektrowni słonecznych i wiatrowych przekroczyły 6 GW. Ponadto od 2025 r. kraje bałtyckie pracują synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy, dlatego bilans energetyczny jest zapewniany zarówno przez produkcję krajową, jak i współpracę regionalną oraz europejską.
Które kraje zapewniają zasilanie awaryjne na wypadek wypadnięcia którejś elektrowni z systemu?
Od lutego 2025 r. kraje bałtyckie pracują synchronicznie z siecią kontynentalnej Europy poprzez Polskę, a duże międzynarodowe połączenia umożliwiają bilansowanie przepływów i utrzymanie dostaw nawet w przypadku awarii jednego z kanałów. W tym kontekście kluczowa podczas synchronizacji była linia LitPol Link łącząca Litwę i Polskę – i pozostaje ona niezbędna do utrzymania wspólnej częstotliwości z sieciami Europy kontynentalnej. Litewski system elektroenergetyczny jest także przygotowany i przetestowany do pracy w trybie wyspowym nawet w przypadku nieplanowanego odłączenia połączeń międzynarodowych. Istotne znaczenie ma również połączenie zewnętrzne NordBalt między Litwą a Szwecją, które w tym roku obchodzi swoją 10. rocznicę.
Jak synchronizacja wpłynęła na ceny energii na Litwie, Łotwie i Estonii.
Synchronizacja nie wpłynęła na ceny energii elektrycznej, ponieważ na Litwie handel energią elektryczną z Rosją nie jest prowadzony od 2022 r., a z Białorusią – od 2020 r. Synchronizacja krajów bałtyckich z siecią kontynentalnej Europy nie miała istotnego wpływu na hurtowe ceny energii. Dla porównania: w 2024 r. średnia hurtowa cena energii elektrycznej na Litwie wynosiła 87 EUR/MWh, a w 2025 r., czyli już po synchronizacji, 85 EUR/MWh. W dłuższej perspektywie synchronizacja oznacza bardziej stabilne ceny, większe bezpieczeństwo dostaw i możliwość korzystania z tańszych źródeł energii na rynku europejskim.
Polska połączoną jest z Litwą mostem energetycznym LitPollink, w planach jest Harmony Link, co to za połączenie?
Wszystkie krajowe projekty synchronizacyjne na Litwie zostały już zrealizowane, a obecnie dąży się do sprawnej realizacji projektu dodatkowego połączenia energetycznego z Polską – „Harmony Link". Litwa i Polska mają już jedno lądowe połączenie energetyczne – LitPol Link. „Harmony Link", czyli lądowe połączenie Litwy i Polski, to strategiczny projekt dla Litwy. Połączenie to dodatkowo wzmocni odporność systemów elektroenergetycznych państw bałtyckich, a także zwiększy możliwości integracji odnawialnych źródeł energii. Realizacja nowego lądowego połączenia energetycznego z Polską umożliwi znaczną rozbudowę i przyłączenie nowych mocy wytwórczych w regionie północno-wschodniej Polski i południowej Litwy, które – według mojej wiedzy – charakteryzują się dobrymi warunkami wiatrowymi i sprzyjają rozwojowi energetyki wiatrowej na lądzie.
Jaki inwestycje wzmacniające odporność systemu elektroenergetycznego planuje w najbliższych latach Litwa, jakie w wnioski wyciągacie z wojny w Ukrainie?
Litwa w najbliższych latach planuje nadal wzmacniać odporność systemu elektroenergetycznego, realizując szeroko zakrojone projekty ochrony infrastruktury krytycznej wspólnie z krajami bałtyckimi i Polską. Na te projekty Komisja Europejska przeznaczyła 113 mln euro w ramach instrumentu „Łącząc Europę" (CEF), z czego do Litwy i Polski trafi bardzo podobna kwota – ok. 22 mln euro. Dąży się również do stworzenia na poziomie UE długoterminowych instrumentów prawnych i finansowych wspierających ochronę krytycznej infrastruktury energetycznej.
Program odporności realizowany przez „Litgrid" obejmuje 13 projektów i ponad 150 konkretnych działań dotyczących obiektów sieci przesyłowej. Wśród najważniejszych inwestycji znajdują się: wzmocnienie fizycznej ochrony kluczowych urządzeń, instalacja barier fizycznych, wdrażanie systemów wykrywania i neutralizacji dronów, rozwój elektronicznych środków bezpieczeństwa, wzmacnianie cyberbezpieczeństwa, tworzenie rezerw awaryjnych i kryzysowych oraz rozwiązania umożliwiające szybkie odtworzenie uszkodzonej infrastruktury. Wzmacniana jest także ochrona perymetryczna oraz gotowość do działania w trybie krytycznym.
Na podstawie doświadczeń wojny w Ukrainie Litwa wyciąga jasny wniosek, że infrastruktura energetyczna jest jednym z głównych celów zarówno fizycznych, jak i cybernetycznych ataków, dlatego jej ochrona musi być systemowa, wielowarstwowa i stale aktualizowana. Korzystając z doświadczeń Ukrainy, rozszerza się zakres działań ochronnych, testowane są rozwiązania we współpracy z wojskiem, uczelniami i ekspertami ds. bezpieczeństwa, a program odporności jest regularnie aktualizowany w zależności od zmieniającej się oceny zagrożeń.
Rozmawiał Michał Niewiadomski
