Z danych Biura Informacji Gospodarczej InfoMonitor oraz Biura Informacji Kredytowej wynika, że kłopoty z terminową spłatą zadłużenia ma prawie 2,8 mln osób, a łączna kwota ich zaległych zobowiązań sięga niemal 78 mld zł. Skala problemu jest więc niebagatelna. Tym większe znaczenie ma kwestia radzenia sobie w takich sytuacjach.
Trzeba działać aktywnie
Skuteczne wychodzenie z nadmiernego zadłużenia wymaga aktywności osoby zadłużonej. Przede wszystkim należy próbować negocjować z wierzycielami warunki spłaty zadłużenia. Zazwyczaj udaje się uzgodnić odroczenie spłaty, rozłożenie na raty w wysokości dostosowanej do możliwości dłużnika. Unikanie kontaktu wyklucza korzystanie z tego typu możliwości. Część firm windykacyjnych stosuje różnego rodzaju procedury i narzędzia prowadzące do rozwiązania problemów dłużnika, uwzględniające jego możliwości.
Najgorszym sposobem postępowania osób nadmiernie zadłużonych jest unikanie zmierzenia się z problemem. Częstą sytuacją jest nieodbieranie korespondencji od wierzycieli, a więc banku, firmy telekomunikacyjnej, wspólnoty mieszkaniowej, firmy windykacyjnej lub ostatecznie od komornika. Procedury odzyskiwania długów są ściśle określone i trudno ich uniknąć. Należy starać się wykorzystać możliwości, jakie one dają, głównie dotyczące restrukturyzacji zadłużenia. Ustawa Prawo bankowe zapewnia kredytobiorcy możliwość skorzystania z restrukturyzacji zadłużenia. Warunki restrukturyzacji negocjowane są przez bank i kredytobiorcę. Bardzo ważną kwestią jest dążenie osoby zadłużonej do uzyskania możliwości spłaty zobowiązania. Z jednej strony można próbować osiągnąć ten cel poprzez zwiększenie dochodów, z drugiej zaś przez ograniczenie wydatków. Bez zaproponowania realnego planu spłat trudno mówić o uzgodnieniu warunków restrukturyzacji.
Konsolidacja zobowiązań
W przypadku osób zadłużonych w kilku różnych bankach pewnym rozwiązaniem może być konsolidacja zobowiązań. Dokonywana jest ona najczęściej przez bank, ale bywa także oferowana przez firmy windykacyjne. W ramach tej procedury osoba zadłużona otrzymuje kredyt, za pomocą którego regulowane są jej zobowiązania. Takie rozwiązanie ma jednak sens jedynie wówczas, gdy kredyt konsolidacyjny udzielany jest na warunkach możliwych do spełnienia przez zadłużonego, czyli powinien on mieć realną możliwość spłaty rat. Zwykle zobowiązanie rozkładane jest na dłuższy czas, co powoduje, że miesięczna rata jest niższa. Trzeba jednak pamiętać, że powoduje to, iż całkowita kwota spłaty kredytu konsolidacyjnego będzie wyższa.
Fundusz Wsparcia Kredytobiorców
Część zadłużonych ma możliwość skorzystania z pomocy Funduszu Wsparcia Kredytobiorców. Fundusz ten działa na podstawie przepisów Ustawy o wsparciu kredytobiorców – znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej, którzy zaciągnęli kredyt mieszkaniowy – jej nowelizacja weszła w życie 1 stycznia 2020 r. O pomoc mogą się ubiegać osoby, których miesięczny dochód nie przekracza 1402 zł w przypadku osoby samotnej i 1056 zł na osobę w gospodarstwie domowym. Pomoc może zostać udzielona osobom, w przypadku których relacja obsługiwanych zobowiązań finansowych do dochodów przekracza 50 proc., a także osobom, które mają status bezrobotnego. Udzielona przez Fundusz pomoc może wynosić do 2 tys. zł miesięcznie do 36 miesięcy, czyli maksymalnie 72 tys. zł. Spłata pomocy może nastąpić do 12 lat. Dokonanie terminowych spłat 100 rat pomocy pozwala na ubieganie się o częściowe umorzenie środków pozostałych do spłaty.
Procedury windykacyjne
Proces odzyskiwania zadłużenia zwykle składa się z trzech faz. Pierwsza to windykacja wstępna. Na tym etapie wierzyciel lub działająca w jego imieniu firma windykacyjna kontaktuje się z dłużnikiem, informując o zadłużeniu i wzywając do jego uregulowania. Zazwyczaj następuje także próba wyjaśnienia przyczyn powstania zwłoki w spłacie oraz polubownego rozwiązania problemu. Jej wynikiem może być zawarcie ugody lub przyjęcie warunków restrukturyzacji zadłużenia, stanowiące drugą fazę postępowania.
Trzecią fazą jest skierowanie przez wierzyciela sprawy na drogę sądową. Zwykle ma to formę wydania przez sąd nakazu zapłaty. Odbywa się to na posiedzeniu niejawnym, bez udziału wierzyciela i dłużnika. Od momentu wydania nakazu dłużnik może w terminie dwóch tygodni wnieść zarzuty na to postanowienie. W takim przypadku odbywa się rozprawa trybie jawnym, z udziałem stron. Jeśli po wydaniu przez sąd orzeczenia z klauzulą wykonalności dłużnik nie dokona spłaty zadłużenia, rozpoczyna się postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika sądowego.
Warto zwrócić uwagę, że na każdym z omówionych etapów postępowania windykacyjnego możliwe jest nie tylko zawarcie ugody, ale także wynegocjowanie częściowego umorzenia długu. Wymaga to oczywiście odpowiedniej postawy dłużnika, czyli gotowości do współpracy z wierzycielem oraz najczęściej spłaty części długu. W sytuacji, w której zadłużony nie posiada środków na spłatę zobowiązania ani majątku, z którego można dokonać egzekucji komorniczej, możliwe jest umorzenie lub zawieszenie postępowania egzekucyjnego. W ten sposób dłużnik uzyskuje szansę na spłatę zobowiązania, gdy jego sytuacja materialna to umożliwi. Umorzenie postępowania nie jest jednak tożsame z umorzeniem zobowiązania. Wierzyciel może wznowić postępowanie egzekucyjne w późniejszym terminie, gdy będzie miało ono szanse powodzenia. Jednym ze sposobów działania wierzyciela względem dłużnika jest skorzystanie z Elektronicznego Postępowania Upominawczego. Jego celem jest uzyskanie nakazu zapłaty przeciwko dłużnikowi w sprawach niebudzących wątpliwości i odpowiednio udokumentowanych, wynikających z umowy, faktury lub rachunku.
Upadłość konsumencka
Osoby, które stały się niewypłacalne i nie są w stanie regulować swoich zobowiązań, mogą skorzystać z ogłaszanej przez sąd upadłości konsumenckiej. Zasady jej przeprowadzania określa Prawo upadłościowe. Postępowanie prowadzone jest przez sąd na wniosek dłużnika. W wyniku ogłoszenia upadłości konsumenckiej może dojść do spłaty zadłużenia w wyniku likwidacji majątku dłużnika lub umorzenia długu w całości lub w części. Sąd może ustalić plan spłaty wierzycieli, biorąc pod uwagę możliwości zarobkowe osoby, wobec której ogłoszono upadłość, konieczność utrzymania się jej i osób na jej utrzymaniu, ich potrzeby mieszkaniowe oraz stopień zaspokojenia wierzycieli w postępowaniu upadłościowym. Jeśli w skład masy upadłościowej wchodzi lokal mieszkalny lub dom jednorodzinny, w którym zamieszkuje upadły, sąd z kwoty uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości wydziela upadłemu kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi w danej miejscowości od 12 do 24 miesięcy. Sąd umarza zobowiązania upadłego, jeśli brak możliwości spłaty przez niego zobowiązań ma charakter trwały.
Z myślą o współpracy
Warto zwrócić uwagę, że choć wierzyciele mają mocne narzędzia skutecznego dochodzenia swoich należności, to jednocześnie ustawodawca stworzył liczne możliwości mające na celu ochronę interesów dłużników oraz umożliwienie im wyjścia z kłopotów. Skorzystanie z tych możliwości wymaga jednak od osoby zadłużonej postawy współdziałania i aktywności zmierzającej do osiągnięcia porozumienia oraz w miarę możliwości spłaty zadłużenia. W szczególnie uzasadnionych przypadkach dłużnicy mogą uzyskać efektywną pomoc na każdym etapie postępowania egzekucyjnego, a także skorzystać ze specjalnie kierowanych do nich instrumentów, takich jak Fundusz Wsparcia Kredytobiorców lub w ostateczności z instytucji upadłości konsumenckiej.
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej.
