Według pierwszego odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. obejmuje szeroko rozumianą szkodę majątkową, trudną do uchwycenia bądź obliczenia. Należą tu straty, których nie można uwzględnić przy przyznawaniu renty. Przy takim ujęciu przepis art. 446 §3 k.c. nie uzasadnia wynagrodzenia szkody niemajątkowej poniesionej wskutek śmierci osoby bliskiej (A. Szpunar, Odszkodowanie za szkodę majątkową. Szkoda na mieniu i osobie, Bydgoszcz 1998, s. 184). Podkreśla się, że k.c. w art. 446 § 3 posługuje się terminem „odszkodowanie” a nie „zadośćuczynienie” i wyprowadza stąd wniosek, że roszczenie z tego przepisu przysługuje tylko w razie powstania szkody majątkowej, niepokrytej świadczeniami z art. 446 § 1 i 2. Twierdzą Oni, że podstawą roszczenia nie może być krzywda, rozumiana jako szkoda niemajątkowa, ponieważ wynagrodzenia szkody niemajątkowej można domagać się tylko w wypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie. Uważają, że niemoralne jest wprowadzanie elementów zadośćuczynienia za krzywdę do odszkodowania z art. 446 § 3 k.c., gdyż prowadziłoby to do mieszania obu tych pojęć. A przecież ustawodawca odrębnie unormował te instytucje i zacieśnił uprawnienia osób bliskich przez wyeliminowanie z zakresu tego odszkodowania elementów niemajątkowych oraz przez wprowadzenie wymagania znacznego pogorszenia sytuacji życiowej. Podobne stanowisko zajmuje SN w swoim orzeczeniu (Orzeczenie SN z dn. 4.09.1967 r., I PR 23/67, OSP 1969/1, poz. 5), w którym stwierdza iż „odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. ma na celu wyrównanie szkody polegającej na znacznym pogorszeniu sytuacji życiowej. Nie przewiduje ono natomiast możliwości złagodzenia czy zmniejszenia bólu po stracie najbliższego członka rodziny. W zestawieniu z dotychczasowym orzecznictwem ukształtowanym na podstawie art. 166 kodeksu zobowiązań oznacza to pewne zacieśnienie uprawnień najbliższych członków rodziny zmarłego do żądania naprawienia tylko szkód majątkowych”.
Według drugiego zapatrywania odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. ma mieszany charakter, łączy w sobie nierozdzielnie splecione elementy odszkodowania i zadośćuczynienia pieniężnego (W. Warkałło, Odpowiedzialność odszkodowawcza, Warszawa 1972, s. 128). Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. może obejmować również szkodę niemajątkową. Autorzy ci nie przewidują jednak przyznania odszkodowania za samą szkodę niemajątkową. Przyznają, że koniecznym elementem odszkodowania jest szkoda majątkowa. Główny cel użycia w art. 446 § 3 k.c. terminu odszkodowanie i odejścia od pojęcia zadośćuczynienia polegał właśnie na tym, aby przeciąć definitywnie możliwość dochodzenia wynagrodzenia za sam ból. Roszczenie z art. 446 § 3 k.c. uzasadnia pogorszenie sytuacji życiowej. Jest to pojęcie bardzo szerokie i nie da się ono ściśle zamknąć w pojęciu szkody majątkowej, usiłowanie zaś utrzymania takiej konstrukcji prowadzić będzie w rezultacie do dowolnego określania mianem szkody majątkowej sytuacji takich, które w istocie rzeczy nią nie są (S. Garlicki, Odpowiedzialność cywilna za nieszczęśliwe wypadki, Warszawa 1971, s. 473).
W teorii tej podnosi się, że w razie śmierci osoby bliskiej ściśle powiązane są ze sobą skutki wywołane w sferze przeżyć psychicznych i materialnej członków rodziny, a ponadto skutki o charakterze niemajątkowym mogą w przyszłości wywołać szkodę majątkową. Dlatego odszkodowanie z art. 446 § 3 nie jest pozbawione elementów mieszanych z częściowym zadośćuczynieniem. Tak też SN w orzeczeniu z dnia 30.11.1977 r. (Orzeczenie SN z dn. 30.11.1977 r., IV CR 458/77, nie publ.): „odszkodowanie przewidziane przepisem art. 446 § 3 k.c. nie ogranicza się wyłącznie do szkód majątkowych, lecz obejmuje również występującą łącznie z nimi krzywdę niemajątkową”.
Podstawową przesłankę przyznania odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. stanowi znaczne pogorszenie sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny zmarłego. W swoim orzeczeniu z dnia 26.10.1970 r. (Uchwała SN z dn. 26.10.1970 r., III PZP 22/70, OSNCP 1971/78, poz. 120) SN podał następującą dyrektywę do określenia istnienia tej przesłanki. Aby uznać czy żądanie odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. jest uzasadnione, sąd powinien ustalić, jaka była sytuacja życiowa rodziny zmarłego przed jego śmiercią a następnie zbadać czy wskutek tego zdarzenia nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji życiowej. Pojęcie znacznego pogorszenia sytuacji życiowej jest bardzo szerokie, dlatego SN w orzeczeniu (Orzeczenie SN z dn. 25.07.1967 r., I CR 81/67, OSNCP 3/68, poz. 48) wyjaśnia, że przy określaniu pogorszenia się sytuacji życiowej właśnie ze względu na szerokość tego pojęcia należy brać pod uwagę wszystkie okoliczności. Pogorszenie sytuacji życiowej polega nie tylko na pogorszeniu obecnej sytuacji materialnej, lecz także na utracie realnej możliwości polepszenia warunków życia. Jak wskazuje SN w swoim orzeczeniu (Orzeczenie SN z dn. 13.05.1969 r., II CR 128/69, OSPiKA 1970, poz. 122) śmierć dorastającego syna, na którego pomoc rodzice mogli liczyć w przyszłości, przy uwzględnieniu zwłaszcza ich skromnych warunków materialnych oraz ich wieku wyłączającego posiadanie nowego potomstwa, stanowi dla rodziców znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej i uzasadnia przyznanie im odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 3 k.c. Natomiast śmierć małego dziecka stanowi szczególnie ciężką krzywdę moralną dla rodziców, jednak nie pogarsza ich sytuacji życiowej – tak SN w orzeczeniu z dnia 2.03.1964 r. (Orzeczenie SN z dn. 2.03.1964 r., III CR 18/64, OSNCP 1965, poz. 62). Obecnie SN w wyroku z dnia 15.10.2002 r. (Orzeczenie SN z dn. 15.10.2002 r., II CKN 985/00, Lex nr 77043) zmienił swoje dotychczasowe stanowisko i stwierdził: śmierć małoletniego dziecka może stanowić przyczynę znacznego pogorszenia sytuacji życiowej jego rodziców, nie tylko wtedy, gdy wywołała aktualny uszczerbek materialny, ale także wówczas, jeżeli ich cierpienia psychiczne osłabiły aktywność życiową, powodując utratę możliwości polepszenia warunków życia w przyszłości lub konieczność niekorzystnego ograniczenia planów życiowych.
Znaczne pogorszenie sytuacji życiowej ma miejsce niewątpliwie w razie utraty małżonka, ojca lub matki przez małoletnie dzieci. W tym przypadku, jeżeli nawet świadczenia podstawowe zmarłego na rzecz najbliższych członków rodziny zostaną zrekompensowane zgodnie z art. 446 § 2 k.c., to jednak pozostanie rozległa dziedzina utraty świadczeń z zakresu wzajemnej pomocy, opieki, wychowania itp., których w ramach art. 446 § 2 k.c. pokryć nie można (Orzeczenie SN z dn. 4.01.1968 r., I PR 424/67 (nie publ.). Podobną tezę sformułował SN w orzeczeniu z dnia 6.02.1968 r. (Orzeczenie SN z dn. 6.02.1968 r., I CR 654/67, OSNCP 1969/1, poz. 14): „utrata przez dziecko osobistych starań matki o jego utrzymanie i wychowanie stanowi przede wszystkim o pogorszeniu sytuacji życiowej dziecka, uzasadniającym odszkodowanie na podstawie art. 446 § 3. Jeżeli zaś utrata ta dotyczy także świadczonych przez matkę usług, które nie wymagają jej osobistych starań, to powstała w ten sposób szkoda podlega wyrównaniu w drodze renty”. W tej sytuacji odszkodowanie należy się także mężowi, jeżeli spadł na niego ciężar związany ze sprawowaniem pieczy nad dziećmi i prowadzeniem gospodarstwa domowego (Orzeczenie SN z dn. 23.07.1971 r., II CR 237/71, Monitor Prawniczy – Zestawienie Tez, 2001/8, s. 467). Pogorszeniem jest również doznanie silnego wstrząsu psychicznego na skutek tragicznej śmierci osoby bliskiej, co pociąga za sobą osłabienie aktywności życiowej, zmniejszenie zarobków i zwiększenie wydatków poniesionych na leczenie lub pomoc innych osób. Tak SN w wyroku z dnia 8.05.1969 r. (Orzeczenie SN z dn. 8.05.1969, II CR 114/69, OSNCP 1970, poz. 129).
Roszczenie z art. 446 § 3 k.c. przysługuje „najbliższym członkom rodziny zmarłego”. Należy do nich zaliczyć takie osoby, których sytuacja życiowa kształtowała się w pewnej zależności od zmarłego. Chodzi tu zatem w pierwszej kolejności o małoletnie lub niesamodzielne dzieci i małżonka, pozostających ze zmarłym we wspólnym ognisku rodzinnym. Istotne jednak jest to, że o tym, kto jest najbliższym członkiem rodziny zmarłego, decyduje układ faktyczny stosunków rodzinnych pomiędzy zmarłym a tymi osobami (G. Bieniek(w:), Komentarz do kodeksu cywilnego. Zobowiązania, Warszawa 1999, s. 423). Jak wynika z treści art. 446 § 3 k.c. uprawniony musi być członkiem rodziny. Ocena, kto jest najbliższym członkiem rodziny, zależy od okoliczności, niekoniecznie za takiego członka rodziny uznany być musi najbliższy krewny. Decydować tu będzie bliskość kontaktu danego członka rodziny ze zmarłym, stopień łączących ich uczuć, powiązania gospodarcze. Te elementy przeważają nad bliskością pokrewieństwa (S. Garlicki, Odpowiedzialność cywilna za nieszczęśliwe wypadki, Warszawa 1971, s. 474). Zgodnie z tym stanowiskiem macocha może być uznana za osobę będącą najbliższym członkiem rodziny zmarłego, gdy uzasadniają to pozytywnie ocenione w świetle zasad współżycia społecznego stosunki łączące macochę i pasierba. Zapatrywanie to umacnia wprowadzenie w art. 144 k.r.o. wzajemnych obowiązków alimentacyjnych między pasierbem a macochą. Do osób uprawnionych można też zaliczyć wnuka, gdy był on wychowywany i utrzymywany przez dziadków. Potwierdza to SN w orzeczeniu z dnia 5.08.1970 r. (Orzeczenie SN z dn. 5.08.1980 r., II CR 313/70, OSNCP 1971/3, poz. 56), w którym stwierdza: jeżeli dziecko pozamałżeńskie było wychowywane i utrzymywane przez dziadków, to okoliczność, że matka żyje i jest zdolna do alimentacji dziecka, nie stoi na przeszkodzie do uznania, iż śmierć dziadka znacznie pogorszyła sytuację życiową dziecka, oraz do zasądzenia na rzecz tego dziecka odszkodowania przewidzianego w art. 446 § 3 k.c. Osobą uprawnioną jest też dziecko poczęte w chwili śmierci ojca, ale urodzone po jego śmierci. Nasciturus ma warunkową zdolność prawną i jeśli urodzi się żywe musi być traktowane na równi z dziećmi urodzonymi przed śmiercią ojca.
Iwona Wilczewska
Źródło:
