Niestety, wiele obiektów wchodzących niegdyś w skład twierdzy Kraków bezmyślnie wyburzono w XX w., inne – zarośnięte i opuszczone, penetrowane przez złomiarzy – popadały stopniowo w ruinę. Z biegiem czasu część bezcennych budowli została wpisana do rejestru zabytków i objęta ochroną konserwatorską, ale potrzeba jeszcze wielu wysiłków, aby zaczęto je traktować jako zabytkową całość stanowiącą atrakcję turystyczną. Niektóre obiekty są ogólnie dostępne, inne można zobaczyć dopiero po uzyskaniu zgody ich użytkownika. Kolejne zostały doprowadzone do takiego stanu, że odstraszają potencjalnych zwiedzających; odkrywają je tylko miłośnicy starych fortyfikacji.
W obrębie Krakowa zachowało się ponad 120 obiektów militarnych, nie tylko fortów czy bastionów, bram i fortyfikacji polowych, ale także koszar i budynków pomocniczych. Budowle te pełnią dziś różne funkcje, np. w forcie 38 „Skała” mieści się obserwatorium astronomiczne UJ, a w forcie 2 „Kościuszko” – rozgłośnia radiowa RMF FM. Forty 49¼ „Grębałów” oraz 39 „Olszanica” są siedzibami ośrodków jeździeckich, w forcie 45 „Zielonki” urządzono hotel, w forcie szpitalnym – szpital wojskowy, a w dawnym budynku koszar – Miejską Bibliotekę Publiczną. My postaramy się przedstawić najciekawsze, naszym zdaniem, obiekty.
Na początku był… Wawel!
Wawel, zajęty przez armię austriacką w 1846 r., był pierwszym obiektem ufortyfikowanym przez zaborców. W następstwie decyzji cesarza Franciszka Józefa o utworzeniu twierdzy Kraków zaczęto wznosić na wzgórzu wawelskim nowe fortyfikacje, stare zaś wyburzano bądź przebudowywano. Wawel pełnił funkcję cytadeli – militarnego i garnizonowego centrum twierdzy. Historyczne miasto Kraków stało się jej rdzeniem, a zarazem pierwszym z ośmiu obszarów warownych.Obszary warowne
W skład I obszaru warownego wchodziła jedna z najbardziej obecnie znanych budowli militarnych Krakowa – cytadelowy fort 2 „Kościuszko”, przystosowany do samodzielnej obrony. Istniejący już w czasach budowy twierdzy Kopiec Kościuszki został otoczony bastionami, kaponierami, koszarami, szańcami i bramami fortecznymi, które razem stworzyły największy obiekt w systemie austriackich fortyfikacji. Dziś kopiec i usytuowane wokół niego budowle są celem niedzielnych spacerów krakowian.Obiektami należącymi tego samego obszaru warownego były fort reditowy 12 (IVa) „Luneta Warszawska”, wysunięty na dalekie przedpole jako typowa luneta, poza linię fortyfikacji, a po zlikwidowaniu fortu IV włączony do obwałowań rdzenia (stąd nowa numeracja), oraz bastion III „Kleparz”. Budowla ta, stanowiąca jeden z najpotężniejszych fortów rdzenia twierdzy, z rozbudowaną kaponierą i wewnętrznym dziedzińcem, zachowała się w stanie niemalże pierwotnym.
W trakcie gruntownej przebudowy ronda Mogilskiego odsłonięto i wyeksponowano fragmenty znajdującego się tam bastionu V „Lubicz”, bliźniaczo podobnego do bastionu III „Kleparz”.
Fort 31 „Święty Benedykt”, zbudowany w pierwszym okresie tworzenia twierdzy Kraków, wchodził w skład II obszaru warownego. Wraz z nieistniejącymi już dziś fortami bliźniaczymi 32 „Krzemionki” i 33 „Krakus” należał do zewnętrznego pierścienia twierdzy i bronił tzw. przyczółka podgórskiego. Fort ten jest jedynym na ziemiach Polski i jednym z nielicznych zachowanych w Europie przykładem fortu wieżowego w kształcie tzw. wieży maksymiliańskiej. Fortyfikacje tego typu, dostosowane do trudnych warunków terenowych, zwykle wznoszono w górach i na skalistych wybrzeżach, gdzie zmasowany atak piechoty był utrudniony lub wręcz niemożliwy. Skaliste krakowskie Krzemionki zaliczały się do takich terenów.
Główny obiekt III obszaru warownego – fort 38 „Skała”, gdzie znajduje się obecnie Obserwatorium Astronomiczne UJ, był jednym z najnowocześniejszych fortów pancernych w XIX w., a zarazem pierwszą tego rodzaju fortyfikacją w Krakowie. Dobrze zachował się również fort pomocniczy 39 „Olszanica”, przeznaczony dla piechoty, w którym mieszczą się dziś mały hotel i ośrodek jeździecki.
IV obszar warowny tworzyły: schron amunicyjny „Bronowice” (przetrwał do naszych czasów w dobrym stanie), fort 43 „Pasternik” wraz z przylegającymi dwiema polowymi bateriami artyleryjskimi (obecnie użytkowane przez wojsko) oraz fort 43a „Podchruście” (jego stan jest, niestety, znacznie gorszy).
Fort 45 „Zielonki” (V obszar warowny) był fortem artyleryjskim wyposażonym w trzy baterie artyleryjskie, w tym dwie baterie obrony dalekiej. Obecnie znajduje się w nim ekskluzywny hotel „Twierdza”.
W forcie 49 „Krzesławice” (VI obszar warowny) mieściła się podczas II Wojny Światowej centrala nasłuchu, której załoga przyczyniła się do rozpracowania szyfru „Enigmy”. Na początku wojny w przyfortecznych fosach Niemcy dokonali egzekucji polskich patriotów więzionych na Montelupich, o czym przypomina zbiorowa mogiła na zapolu fortu.
Fort 50 „Prokocim”, będący częścią VII obszaru warownego, został wzniesiony w latach 1883–1886 jako pięcioboczny fort artyleryjski dla osłony linii kolejowej i tzw. traktu lwowskiego. Przy jego konstruowaniu zastosowano tzw. beton ubijany, układany warstwami. Było to rozwiązanie bardzo nowoczesne, mające zapewnić większą wytrzymałość budowli.
I najwidoczniej spełniło swoją rolę, ponieważ w trakcie przełomowych walk o Kraków w grudniu 1914 r. fort nie uległ zniszczeniu. Fortem obrony bliskiej był fort 50a „Lasówka”. Jego osobliwością był brak wież pancernych, zamiast których zastosowano hangary na działa polowe wytaczane w przypadku ataku piechoty nieprzyjaciela. W pobliżu tej budowli zachował się schron bojowy wzniesiony przez Niemców pod koniec II wojny światowej. Na terenie VIII obszaru warownego warto zwiedzić dwa bliźniacze forty – 52½ „Skotniki” oraz „N i S” (północ–południe). Zadaniem tych usytuowanych od siebie w odległości 200 m fortów była obrona traktu prowadzącego od strony Tyńca i Skawiny, jedynego wśród okolicznych bagien.
Na zwiedzenie pozostałości twierdzy Kraków trzeba zarezerwować sobie sporo czasu, bo jest ich naprawdę wiele. Niektóre są trudno dostępne, ale eskapada po krakowskich obiektach architektury obronnej, zwłaszcza tych oddalonych od centrum miasta, może stanowić nie lada wyzwanie, a miłośnikom przygód znacznie podwyższyć poziom adrenaliny we krwi. Zwolennikom wycieczek pieszych lub rowerowych zwiedzanie krakowskich fortów ułatwi wytyczony żółto-czarnymi znakami szlak dawnej twierdzy Kraków, który składa się z dwu odcinków (fort „Mogiła”–Salwator oraz fort „Lasówka” –fort „Święty Benedykt”) prowadzących wzdłuż dawnej fortecznej drogi rokadowej.
W celu popularyzacji zabytków austriackiego założenia obronnego Zarząd Oddziału Wojskowego PTTK w Krakowie ustanowił odznakę „Twierdza Kraków”. Warunkiem jej uzyskania jest odwiedzenie co najmniej 25 obiektów fortecznych i koszarowych, wysłuchanie wykładów dotyczących historii twierdzy oraz wzięcie udziału w rajdzie organizowanym dwa razy do roku. XIV Rajd Szlakiem Twierdzy Kraków odbędzie się w dniach 11–12 października 2008 r.
tekst: Joanna Wylon
zdjęcia: Tomasz Dębiec
Źródło:
