Wiemy z autopsji, że dniówka nie zawsze kończy się o 1500. Czasem trzeba zostać dłużej, innym razem przyjść do pracy po raz drugi, jeszcze innym poświęcić część dnia wolnego - wszystko to oczywiście w sytuacjach dopuszczonych przez Kodeks pracy, a więc w razie:
1) konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii,
2) szczególnych potrzeb pracodawcy.
Wciąż jednak mamy wątpliwości w kwestii wynagrodzenia, które otrzymamy w zamian za ten zwiększony wysiłek. Zakładamy oczywiście odczuwalną zwyżkę pensji, nie do końca jednak mając świadomość, co do rzeczywistych obowiązków rekompensacyjnych spoczywających na naszym pracodawcy. Przypomnijmy zatem ogólne zasady wynagradzania za pracę ponad obowiązujące normy lub wymiar czasu pracy.
Kwestie wysokości wynagrodzenia za przedmiotową pracę reguluje art. 1511 oraz 15111 § 2 i 3 Kodeksu pracy. Pierwsza grupa przepisów określa sposób finansowego rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych, wynikających z przekroczenia obowiązujących pracownika norm czasu pracy lub przedłużonego dobowego wymiaru czasu pracy, wynikającego z obowiązującego systemu i rozkładu czasu pracy. Druga grupa przepisów ustala sposób finansowego rekompensowania - niezrównoważonej innym dniem wolnym - pracy w niedzielę lub święto. W tym ostatnim przypadku mogą nam przysługiwać aż dwa dodatki, o czym za chwilę.
Z przekroczenia normy dobowej
Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w wysokości:
1) 100% wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających:
a) w nocy,
b) w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,
c) w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,
2) 50% wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu niż określony w pkt 1 (także w sobotę, nawet wówczas, gdy jest ona ustalona dniem wolnym od pracy z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy).
Kiedy mamy do czynienia z pracą w godzinach nadliczbowych wynikającą z przekroczenia normy dobowej? Czy wówczas, gdy pracujemy dłużej niż 8 godzin dziennie? Owszem, jeżeli obowiązuje nas 8-godzinna norma czasu pracy. Jeżeli jednak jesteśmy zatrudnieni w systemie czasu pracy przewidującym przedłużony wymiar dobowy, to godziny nadliczbowe wystąpią dopiero po przekroczeniu tego wymiaru. Praca w godzinach nadliczbowych wystąpi także wówczas, gdy rozkład nie przewiduje w ogóle pracy w przedmiotowym dniu, a wykonywaliśmy czynności dłużej niż norma dobowa wynikająca z art. 129 K.p., czyli dłużej niż 8 godzin.
Uporządkujmy:
1) jeżeli system, w którym pracujemy przewiduje 8-godzinną dniówkę roboczą, to w przypadku pozostania w pracy dłużej, za każdą przepracowaną godzinę przysługuje nam oprócz normalnego wynagrodzenia, 50% dodatek,
2) jeżeli pracujemy w systemie czasu pracy przewidującym dłuższy wymiar dobowy, np. 12 godzin, to pracą w godzinach nadliczbowych opłacaną - obok normalnego wynagrodzenia - 50% dodatkiem będzie trzynasta i każda następna godzina,
3) zasady wymienione w pkt 1-2 dotyczą dni roboczych (w tym także sobót) oraz niedziel i świąt będących dniami roboczymi wg obowiązującego nas rozkładu czasu pracy; jeżeli jednak godziny nadliczbowe wystąpią w nocy albo w niedzielę lub święto niebędące dla nas dniami roboczymi, a także w dniu wolnym od pracy udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto, dodatek powinien wynieść 100% wynagrodzenia.
UWAGA! W przypadku gdy w zamian za czas przepracowany w godzinach nadliczbowych udzielono nam czasu wolnego (istnieją dwie możliwe konfiguracje: na wniosek pracownika w tym samym wymiarze co czas przepracowany, bez wniosku pracownika w wymiarze o połowę wyższym), dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych nie przysługuje. |
Z przekroczenia normy średniotygodniowej
Dodatek w wysokości 100% wynagrodzenia przysługuje także za każdą godzinę pracy nadliczbowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, chyba że przekroczenie tej normy nastąpiło w wyniku - zrekompensowanej odpowiednim dodatkiem - pracy ponad obowiązującą normę lub wymiar dobowy.
Dla celów ustalenia czy nastąpiło owo przekroczenie pracodawca po zakończonym okresie rozliczeniowym ma obowiązek zbadać czas pracy każdego pracownika. W tym celu podsumowuje przepracowane przez nas godziny, od otrzymanej wartości odejmuje te, które zostały opłacone dodatkiem wynikającym z przekroczenia dobowego, a następnie za pomocą kilku jeszcze działań arytmetycznych porównuje do przeciętnej normy tygodniowej. Przekroczenie tej normy skutkuje koniecznością wypłaty 100% dodatku za każdą tak przepracowaną godzinę. Kiedy zatem może wystąpić takie przekroczenie? Na przykład w sytuacji, gdy pracujemy w dniu wolnym od pracy wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, jeżeli pracodawca nie udzielił nam innego dnia wolnego od pracy lub w razie pracy w niedzielę lub święto niebędących dla nas dniami roboczymi, o czym poniżej.
UWAGA! Pracownikowi który wykonywał pracę w dniu wolnym wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, przysługuje w zamian inny dzień wolny do końca okresu rozliczeniowego. Nieuzasadnione łamanie tego przepisu (brak obiektywnego powodu do nieudzielania dnia wolnego) stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika. |
Z tytułu pracy w niedziele i święta
Jeżeli zdarzy nam się pracować w niedzielę lub święto (o ile oczywiście wg harmonogramu nie są one dniami dla nas roboczymi) w zamian przysługuje nam inny dzień wolny od pracy. Zasady jego udzielania omawialiśmy w nr 46 gazety. Wart przypomnienia jest jednak fakt, że pracownikowi "należy zapewnić inny dzień wolny", a nie czas wolny, a więc ilość godzin przepracowanych w niedzielę lub święto nie ma w tym wypadku znaczenia (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 1982 r., sygn. akt III PZP 17/82). Oczywiście w przypadku przekroczenia normy dobowej, pracownikowi - niezależnie od dnia wolnego - przysługuje stosowne wynagrodzenie wraz z dodatkiem za pracę w godzinach nadliczbowych.
W przypadku pracy w niedzielę lub święto nieskompensowanej innym dniem wolnym, może nastąpić sytuacja, w której pracodawca będzie zmuszony wypłacić dwa dodatki:
1) z tytułu pracy w niedzielę lub święto (art. 15111 § 2 i 3 K.p.),
2) z tytułu przekroczenia normy średniotygodniowej (art. 1511 § 2 K.p.).
Powyższe potwierdza stanowisko Państwowej Inspekcji Pracy zaprezentowane na oficjalnej stronie internetowej organu (www.pip.gov.pl, dział: Pytania do PIP/ Zmiany w Kodeksie pracy), które brzmi:
Zgodnie z art. 15111 Kodeksu pracy nieudzielenie pracownikowi dnia wolnego za pracę w niedzielę lub w święto powoduje, że pracownik nabywa prawo do dodatku do wynagrodzenia w wysokości 100%, za każdą godzinę pracy w niedzielę lub w święto. Jeżeli jednak brak rekompensaty w postaci dnia wolnego za pracę w niedzielę lub w święto spowoduje przekroczenie przeciętnej, tygodniowej normy czasu pracy, pracownik nabędzie prawo do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych powiększony o kolejny dodatek 100% przewidziany w art. 1511 § 2 Kodeksu pracy. Te dwa różne przysporzenia (dwa dodatki) pochodzą z zupełnie różnych tytułów prawnych, a zatem pracownik oddzielnie nabywa prawo do każdego z nich.
Podstawa prawna: art. 1511, 1512, 1513, 15111 ustawy z dnia 26.06.1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.).
Gazeta Podatkowa Nr 149 z dnia 2005-06-13
