Co może drobny akcjonariusz?

Inwestor nabywający ułamkową część procenta akcji spółki publicznej (drobny akcjonariusz) czyni to z reguły ze względów spekulacyjnych. Rzadko kiedy zastanawia się nad tym, czy i w jaki sposób może wpływać na funkcjonowanie spółki. Decydująca w tym przypadku jest raczej chęć osiągnięcia szybkiego zysku ze sprzedaży nabytych akcji w razie zwyżki ich kursu niż długookresowa inwestycja obliczona na zyski z dywidendy.

Z drugiej strony, nabywając chociaż jedną akcję jakiejkolwiek spółki drobny inwestor staje się formalnie jej akcjonariuszem, uzyskując tym samym pewne uprawnienia wobec spółki. Uprawnienia te będą tym większe, im większy będzie pakiet akcji spółki posiadanych przez akcjonariusza.

Standardy gwarantujące minimum uprawnień

Kodeks spółek handlowych (ksh), jak również inne akty normatywne – w szczególności ustawa o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz spółkach publicznych (ustawa o ofercie publicznej) czy ustawa o rachunkowości – określają pewne standardy gwarantujące mniejszościowym akcjonariuszom pewne minimum uprawnień, tzw. prawo mniejszości. Prawo to skonstruowane jest tak, aby z jednej strony zapewnić mniejszościowym akcjonariuszom określony wpływ na sprawy spółki, z drugiej zaś uchronić spółkę przed takimi działaniami drobnych akcjonariuszy, które mogą sparaliżować jej funkcjonowanie.

W przypadku spółek publicznych, w których akcjonariat może być bardzo rozproszony, różnica pomiędzy mniejszościowym akcjonariuszem a drobnym akcjonariuszem jest często trudna do uchwycenia. Wynika to z tego, że każdy drobny akcjonariusz jest zarazem akcjonariuszem mniejszościowym. Nie każdy zaś akcjonariusz mniejszościowy jest zarazem drobnym akcjonariuszem. Kodeks spółek handlowych mówiąc o tzw. prawie mniejszości odwołuje się do procentowego udziału w kapitale zakładowym spółki.

Tak jest chociażby w art. 400. § 1. ksh dotyczącym prawa mniejszości do zwoływania nadzwyczajnych walnych zgromadzeń, który przyznaje akcjonariuszom reprezentującym co najmniej 10 proc. kapitału zakładowego prawo żądania zwołania nadzwyczajnego walnego zgromadzenia, jak również umieszczenia określonych spraw w porządku obrad tego zgromadzenia (począwszy od 28 lutego 2009 r. próg ten w obu przypadkach został obniżony do 5 proc. kapitału zakładowego), bądź też w art. 4181 ksh dotyczącym prawa odkupu akcji, który przyznaje akcjonariuszom reprezentującym nie więcej niż 5 proc. kapitału zakładowego prawo żądania umieszczenia w porządku obrad najbliższego walnego zgromadzenia uchwały o przymusowym odkupie ich akcji przez większościowych akcjonariuszy.

Szczególnym uprawnieniem akcjonariuszy spółek publicznych posiadających co najmniej 5 proc. ogólnej liczby głosów jest ich uprawnienie do żądania zwołania walnego zgromadzenia lub umieszczenia w jego porządku sprawy podjęcia uchwały dotyczącej zbadania przez biegłego rewidenta określonego zagadnienia związanego z utworzeniem spółki lub prowadzeniem jej spraw. W przypadku gdyby walne zgromadzenie nie podjęło uchwały zgodnie z treścią wniosku, wnioskodawcy mogą wystąpić do sądu rejestrowego o wyznaczenie takiego biegłego.

Analizując obowiązujące przepisy można umownie przyjąć, że akcjonariuszem mniejszościowym jest akcjonariusz lub grupa akcjonariuszy posiadający 5-10 proc. Akcji spółki. Natomiast akcjonariuszy posiadających setne czy tysięczne części procenta akcji spółki można uznać za tzw. drobnych akcjonariuszy, jakkolwiek pojęcie to nie jest nigdzie zdefiniowane.

Uprawnienia

Podstawowym uprawnieniem drobnego akcjonariusza, związanym z funkcjonowaniem spółki, które co do zasady może być realizowane na walnych zgromadzeniach, jest prawo do uzyskiwania informacji dotyczących spółki. Uprawnienie to nie jest uzależnione od posiadania określonego pakietu akcji.

Kodeks spółek handlowych stanowi, że podczas obrad walnego zgromadzenia zarząd obowiązany jest do udzielania akcjonariuszowi na jego żądanie informacji dotyczących spółki, jeśli jest to uzasadnione dla oceny spraw objętych porządkiem obrad.

Jest to zatem obowiązek zarządu, z tym że zarząd powinien odmówić takich wyjaśnień, gdyby mogło to wyrządzić szkodę spółce lub narazić członków zarządu na odpowiedzialność. Wyjaśnienia takie udzielane są przez zarząd ustnie, a jedynie w uzasadnionych przypadkach zarząd może udzielić informacji na piśmie nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zakończenia walnego zgromadzenia.

W związku z nowelizacją przepisów ksh, począwszy od 28 lutego 2009 r odpowiedź będzie także uznana za udzieloną, jeśli odpowiednie informacje będą dostępne na stronie internetowej spółki, w miejscu wydzielonym na zadawanie pytań przez akcjonariusza i udzielanie odpowiedzi.

Poza walnym zgromadzeniem zarząd może (mamy tu więc do czynienia z uprawnieniem, nie zaś obowiązkiem zarządu), z uwzględnieniem wskazanych wyżej ograniczeń, udzielać akcjonariuszowi informacji dotyczących spółki, jeśli przemawiają za tym ważne powody. Przekazane w ten sposób akcjonariuszowi informacje, wraz z podaniem daty ich przekazania i osoby, której ich udzielono, powinny być ujawnione przez zarząd na piśmie w materiałach przedkładanych najbliższemu walnemu zgromadzeniu.

Akcjonariusz, któremu odmówiono ujawnienia żądanej informacji podczas obrad walnego zgromadzenia, i który złożył sprzeciw do protokołu, może złożyć do sądu rejestrowego wniosek o zobowiązanie zarządu do udzielenia informacji. Wniosek taki należy złożyć w terminie tygodnia od dnia zakończenia walnego zgromadzenia.

Innym rodzajem uprawnienia, przysługującym każdemu z akcjonariuszy, a mającym związek z funkcjonowaniem spółki, jest prawo do zapoznawania się z rocznymi sprawozdaniami finansowymi. Zarówno przepisy ustawy o rachunkowości, jak i ksh nakładają na spółki akcyjne obowiązek udostępnienia akcjonariuszom najpóźniej na 15 dni przed terminem rocznego walnego zgromadzenia odpisu sprawozdania finansowego, sprawozdania zarządu z działalności spółki, sprawozdania rady nadzorczej, a także opinii wraz z raportem biegłego rewidenta z badania sprawozdania finansowego.

Kolejnym uprawnieniem akcjonariusza, które umożliwia mu pośrednio wpływanie na działalność spółki jest prawo do zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia. Zgodnie z przepisami ksh każdy akcjonariusz, a więc tzw. drobny akcjonariusz również, może domagać się uchylenia uchwały walnego zgromadzenia sprzecznej ze statutem, dobrymi obyczajami i godzącymi w interes spółki lub mającymi na celu pokrzywdzenie akcjonariusza. Powództwo o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia należy wnieść w terminie miesiąca od dnia otrzymania wiadomości o uchwale, jednak nie później niż w terminie sześciu miesięcy (w przypadku spółek publicznych trzech miesięcy) od dnia powzięcia uchwały.

Niezależnie od powyższego uprawnienia akcjonariuszowi przysługuje także prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia sprzecznego z ustawą. Prawo do wniesienia takiego powództwa wygasa z upływem sześciu miesięcy od dnia, w którym akcjonariusz powziął wiadomość o uchwale, jednak nie później niż z upływem dwóch lat od dnia powzięcia uchwały. W przypadku spółek publicznych terminy te wynoszą odpowiednio 30 dni od dnia ogłoszenia uchwały, jednak nie później niż rok od dnia powzięcia uchwały.

Akcjonariusz korzystający zarówno z jednego, jak i drugiego uprawnienia musi jednak pamiętać o konsekwencjach wniesienia powództwa – oczywiście bezzasadnego. W takim bowiem przypadku sąd na wniosek pozwanej spółki może zasądzić od akcjonariusza, którego powództwo okazało się oczywiście bezzasadne, kwotę do dziesięciokrotnej wysokości kosztów sądowych i wynagrodzenia jednego adwokata lub radcy prawnego. Nie wyłącza to jednak możliwości dochodzenia przez spółkę odszkodowania na zasadach ogólnych.

Podsumujmy

Reasumując, należy stwierdzić, że oprócz podstawowych uprawnień korporacyjnych przysługujących wszystkim akcjonariuszom – niezależnie od wielkości posiadanego pakietu akcji spółki – drobni akcjonariusze działający indywidualnie nie mają większego wpływu na sprawy spółki. Wynika to z korporacyjnego charakteru spółek kapitałowych, w których możliwość oddziaływania na sprawy spółki jest wprost proporcjonalna do udziału w jej kapitale zakładowym.

Tymczasem drobny akcjonariusz posiada znikomy udział w kapitale zakładowym, a co za tym idzie – w ogólnej liczbie głosów na walnym zgromadzeniu. Nie oznacza to jednak, że drobni akcjonariusze skazani są jedynie na pełnienie roli inwestorów pasywnych. Przepisy ksh nie zakazują bowiem łączenia się drobnych akcjonariuszy w nieformalne grupy, czy też zawierania porozumień, których celem jest uzyskanie wymaganego udziału w kapitale zakładowym, umożliwiającego składanie wspólnych wniosków (np. wniosku o zwołanie nadzwyczajnego walnego zgromadzenia lub umieszczania w jego porządku obrad konkretnych spraw czy wniosku o wyznaczenie biegłego rewidenta do zbadania sprawy spółki w przypadku spółek publicznych).

Generalnie rzecz ujmując, możliwość bardziej aktywnego oddziaływania drobnych akcjonariuszy na sprawy spółki zależy wyłącznie od ich współdziałania. W tym kontekście za wyjątkowo trafne należy uznać hasło, Drobni akcjonariusze łączcie się!

Wojciech Ostrowski
Autor: Radca prawny/wspólnik