Obok wspomnianych w pierwszej części artykułu („GU” 49) przesłanek powstania zaległości w zapłacie składki ubezpieczeniowej wynikających z kodeksu cywilnego, regulacje w tym zakresie zawarte są w przepisach dotyczących ubezpieczeń obowiązkowych, czyli w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych. W Polsce zgodnie z ustawą mamy następujące ubezpieczenia obowiązkowe:
* ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów,
* ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego,
* ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych żywiołów.
Ponadto ustawa definiuje jako obowiązkowe ubezpieczenia wynikające z przepisów odrębnych ustaw lub umów ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską, nakładających na określone podmioty obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia. Obecnie mamy już kilkadziesiąt takich ubezpieczeń.
Główną ideą wprowadzania ubezpieczeń obowiązkowych jest konieczność zapewnienia pełnej i szybkiej kompensacji szkody dla określonej kategorii poszkodowanych, z uwagi na interes społeczny i ekonomiczny. Taką kompensację poszkodowanym ma zapewniać zakład ubezpieczeń. Warunkiem koniecznym dla przyjęcia odpowiedzialności zakładu za zdarzenie jest obowiązywanie umowy ubezpieczenia. Natomiast warunkiem sprzyjającym trwałości tejże umowy są konstrukcje pozwalające na trwanie umowy ubezpieczenia mimo braku płatności składki, a nawet kreujące pewien „automatyzm” udzielania ochrony, w określonych sytuacjach, nawet gdy klient nie złożył oświadczenia o zawarciu umowy ubezpieczenia. Takie rozwiązania wymuszają na zakładzie ubezpieczeń udzielanie ochrony ubezpieczeniowej w kategorii ubezpieczeń obowiązkowych, podczas gdy w analogicznych okolicznościach, odnoszących się do ubezpieczeń dobrowolnych, do udzielenia ochrony by nie doszło, gdyż umowa by nie została zawarta lub mogłaby ulec rozwiązaniu. Udzielanie ochrony ubezpieczeniowej, gdy nie jest związana z płatnością składki, również w przypadku ubezpieczeń obowiązkowych prowadzi do powstania należności, która może podlegać windykacji.
Przyjrzymy się zatem konkretnym regulacjom zawartym w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, dotyczącym udzielania ochrony ubezpieczeniowej oraz płatności składki. Zgodnie z przepisem art. 12 ust. 2 ustawy, w przypadku opłacania składki ubezpieczeniowej w ratach, niezapłacenie przez ubezpieczonego lub ubezpieczającego składki w terminie oznaczonym przez zakład ubezpieczeń nie powoduje ustania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Zatem na podstawie niniejszego przepisu, w przypadku płatności w ratach w ubezpieczeniach obowiązkowych, jeżeli klient nie dokona płatności, to zakład ubezpieczeń nie może skorzystać z uprawnień określonych w przepisie artykułu 814 § 2 kodeksu cywilnego i dokonać wypowiedzenia umowy ubezpieczenia. Przepis art. 12 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych odnosi się do wszystkich ubezpieczeń obowiązkowych, również tych, w których obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia wynika z innych ustaw. Zatem w przypadku wszystkich ubezpieczeń obowiązkowych rozłożenie płatności składki na raty powoduje większe zagrożenie powstania składki zaległej, która może zostać dochodzona na drodze windykacji.
Kolejne przypadki możliwości zwiększonego powstawania składki zaległej dotyczą ubezpieczeń wymienionych w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, czyli OC posiadacza pojazdu mechanicznego, OC rolnika oraz ubezpieczenia budynków rolniczych.
W myśl art. 39 ust. 2 ustawy, jeżeli w umowie ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych zakład ubezpieczeń wskazał późniejszy niż dzień zawarcia umowy termin płatności raty lub jej pierwszej raty, odpowiedzialność zakładu rozpoczyna się z chwilą zawarcia umowy. W takiej sytuacji zakładowi ubezpieczeń nie przysługuje uprawnienie określone przepisem art. 814 § 1 kodeksu cywilnego, czyli możliwość wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym. Pozbawienie zakładu takiej możliwości rodzi implikacje nie tylko w zakresie konieczności udzielania ochrony ubezpieczeniowej, ale i możliwości dochodzenia składki za okres, w którym ta ochrona była udzielana. Analogiczne rozwiązania zostały przyjęte w obowiązkowym ubezpieczeniu OC rolników (art. 54 ust. 2 ustawy) oraz obowiązkowym ubezpieczeniu budynków rolniczych (art. 74 ust. 2 ustawy). W związku z powyższym, składka zaległa występuje znacznie częściej w tych grupach ubezpieczeń obowiązkowych niż w innych ubezpieczeniach.
Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych wprowadza nie tylko rozwiązania zmieniające konstrukcje dotyczące ubezpieczeń obowiązkowych, ale również instrumenty specyficzne dla tej kategorii, które skutkują powstaniem składki zaległej. Zgodnie z przepisem art. 28 ust. 1, jeżeli posiadacz pojazdu mechanicznego nie później niż na jeden dzień przed upływem okresu, na który umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych została zawarta, nie powiadomi na piśmie zakładu ubezpieczeń o jej wypowiedzeniu, uważa się, że została zawarta następna umowa na kolejne 12 miesięcy. Jest to zasada automatycznego wznowienia umowy. Do automatycznego wznowienia nie dochodzi jednak, kiedy składka za mijający okres 12 miesięcy nie została opłacona w całości bądź gdy zakładowi ubezpieczeń cofnięto zezwolenie na wykonywanie działalności ubezpieczeniowej w zakresie OC posiadacza pojazdu bądź w przypadku ogłoszenia likwidacji lub upadłości zakładu.
Warto przyjrzeć się temu przepisowi, ponieważ właśnie w zakresie powstawania składki zaległej wiążą się z nim poważne implikacje natury praktycznej. Przede wszystkim powstają one w sytuacji, gdy posiadacz pojazdu w kolejnym okresie zawiera umowę z zakładem innym niż dotychczasowy ubezpieczyciel, natomiast nie powiadomi o tym w terminie na piśmie dotychczasowego ubezpieczyciela, ten zobowiązany jest do wznowienia umowy na kolejne 12 miesięcy. Sytuacja taka występuje nie tylko, gdy posiadacz pojazdu nie powiadomi dotychczasowego ubezpieczyciela, ale także i wtedy, gdy powiadomienie takie złoży po terminie, nawet dzień po zakończeniu obowiązywania wcześniejszej umowy. W takiej sytuacji, jeżeli została zawarta nowa umowa z innym niż dotychczasowy ubezpieczyciel, istnieje podwójna ochrona ubezpieczeniowa, w związku z ważnymi umowami w dwóch zakładach. Powstaje jednak obowiązek opłacenia składki w obydwu zakładach, a brak zapłaty wiąże się z możliwością dochodzenia zaległości.
Analogiczne przepisy odnoszące się do automatycznego wznowienia umowy, które mogą implikować na powstanie zaległości w opłacie składki, dotyczą obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników (art. 46 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych) oraz obowiązkowego ubezpieczenia budynków rolniczych (art. 62 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych).
Kolejną zasadą dotyczącą ubezpieczeń obowiązkowych, która rodzi skutki w postaci powstawania składki zaległej, stanowi zbycie przedmiotu własności, z którym związany jest obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia. Zgodnie z art. 31 ust. 1 ustawy, w razie zbycia pojazdu mechanicznego, którego posiadacz zawarł umowę ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, na nabywcę pojazdu przechodzą prawa i obowiązki zbywcy wynikające z tej umowy. Umowa ubezpieczenia ulega rozwiązaniu z upływem okresu, na który została zawarta, chyba że nabywca wypowie ją przed upływem 30 dni od dnia nabycia pojazdu mechanicznego. Zatem w myśl tego przepisu, brak działania ze strony nabywcy pojazdu sprawia, że umowa zawarta przez zbywcę obowiązuje nadal. Jednocześnie zgodnie z przepisem art. 32 ust. 1, zbywca pojazdu zobowiązany jest do przekazania nabywcy dokumentów potwierdzających zawarcie umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych oraz do powiadomienia zakładu ubezpieczeń, w terminie 30 dni od dnia zbycia pojazdu mechanicznego, o fakcie zbycia tego pojazdu i o danych osobowych nabywcy. Bardzo istotna ze względu na należność składkową jest regulacja zawarta w art. 32 ust. 3 ustawy, która wprowadza solidarną odpowiedzialność zbywcy i nabywcy pojazdu za zapłatę składki należnej zakładowi ubezpieczeń do czasu powiadomienia zakładu ubezpieczeń o zbyciu pojazdu. Oznacza to, że zakład ubezpieczeń może dochodzić np. drugiej raty składki od zbywcy pojazdu, mimo że termin jej zapłaty upłynął już po sprzedaży pojazdu, a przed powiadomieniem zakładu ubezpieczeń. Nie jest to jedna sytuacja, kiedy nabywca pojazdu może stać się podmiotem, od którego zakład ubezpieczeń dochodzić będzie należności wynikającej z wymagalności składki. Nabywca nieświadomy, że brak wypowiedzenia umowy ubezpieczenia zawartej przez zbywcę sprawia, iż obowiązuje ona nadal, zawiera umowę ubezpieczenia obowiązkowego w innym zakładzie. Dochodzi zatem do sytuacji, że w związku z posiadaniem danego pojazdu mechanicznego obowiązują dwie umowy ubezpieczenia obowiązkowego. Taki nabywca zobowiązany jest do zapłaty rat, których termin upływa po nabyciu przez niego pojazdu. Natomiast w przypadku, gdy zbywca opłacił umowę OC pojazdu w całości, a nabywca podobnie jak we wspomnianym wyżej przykładzie nie wypowiedział umowy i zawarł umowę z innym zakładem ubezpieczeń, następuje opisane wcześniej automatyczne odnowienie umowy, co oznacza powstanie zobowiązania do zapłaty składki za cały kolejny okres ubezpieczenia w zakładzie, z którym umowę zawarł zbywca. Może nawet dojść do sytuacji, że zakład ubezpieczeń domagać się będzie od nabywcy wyższej składki niż w przypadku zbywcy pojazdu, ponieważ zgodnie z przepisem art. 31 ust. 2 jest uprawniony, aby dokonać ponownej kalkulacji należnej składki.
Analogiczne regulacje, jak w przypadku omówionych powyżej przepisów dotyczących OC posiadacza pojazdu mechanicznego, ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych wprowadza w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników (art. 47 i 48) oraz obowiązkowego ubezpieczenia budynków rolniczych (art. 63 i 64).
Przedawnienie roszczenia zakładu ubezpieczeń o składkę zaległą
Zgodnie z przepisem art. 819 § 1 kodeksu cywilnego, roszczenia z umowy ubezpieczenia przedawniają się z upływem lat trzech. Termin ten odnosi się również do należności, jakie przysługują zakładowi ubezpieczeń z tytułu nieopłaconej składki. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (art. 120 § 1 kodeksu cywilnego). Zatem w przypadku składki zaległej, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym minął termin zapłaty składki, który wynika z umowy ubezpieczenia bądź przepisów prawnych.
Do czasu upływu terminu przedawnienia ubezpieczający nie może skutecznie podnosić wobec zakładu ubezpieczeń zarzutu przedawnienia, to jest, iż z uwagi na upływ terminu, uchyla się od dokonania płatności składki.
Zakład ubezpieczeń może dokonać przerwania biegu terminu przedawnienia. Zgodnie z przepisem art. 123 § 1 może tego dokonać przez:
1) każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
2) przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje,
3) przez wszczęcie mediacji.
Po przerwaniu biegu przedawnienia zaczyna ono biec na nowo, co oznacza, iż zakład ubezpieczeń ma kolejne 3 lata, w których dłużnik nie może skutecznie podnieść zarzutu przedawnienia.
Odnosząc się do przykładu, w którym zakład udziela ochrony ubezpieczeniowej od dnia 21 grudnia 2009 r. na podstawie umowy zawartej w dniu 20 grudnia 2009 r., a płatność składki ustalona została na dzień 5 stycznia 2010 r., sytuacja nie została uregulowana. Bieg przedawnienia w tym przypadku rozpocznie się zatem 6 stycznia 2010 r., a zakład może dochodzić składki, nie narażając się na podniesienie przez drugą stronę zarzutu przedawnienia, do dnia 5 stycznia 2013 r. Złożenie pozwu w sądzie o zapłatę składki zaległej, np. w dniu 25 października 2012 r., skutkować będzie przerwaniem biegu przedawnienia, które w tej sytuacji ulegnie przedawnieniu w dniu 24 października 2015 r. Natomiast skierowanie pozwu po upływie terminu, np. 15 lutego 2013 r., skutkować będzie przyjęciem pozwu przez sąd, natomiast dłużnik będzie mógł przed sądem podnieść, że roszczenie przedawniło się. Taki sam skutek, jak skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego, rodzi uznanie roszczenia przez dłużnika. Jednak żeby przerywało ono bieg terminu przedawnienia, musi on być uznany przez dłużnika na piśmie i zawierać wysokość należności.
Podsumowanie
Ponadto trzeba mieć świadomość, że dochodzenie składki zaległej nie jest procesem łatwym. Zakład do obsługi dochodzenia składki zaległej angażuje swoje zasoby, a sam proces wiąże się z dodatkowymi kosztami. Często postępowanie windykacyjne wiąże się również z naruszeniem bądź utratą zaufania do danego zakładu przez klienta, od którego dochodzi się należności, a który nie był świadomy, iż zaległość powstała. Dzieje się tak głównie, gdy zawarł już ubezpieczenie w innym zakładzie, a poprzedni zakład domaga się od niego zapłaty, często wraz z odsetkami czy zagrażając przekazaniem informacji do biura informacji gospodarczej.
Konieczne zatem jest rozwijanie świadomości, w jakich okoliczność może powstać składka zaległa i co należy zrobić, aby takich sytuacji unikać.
Maciej Rapkiewicz
Źródło:
