Jeśli prawo konsumenckie stanowi regulację określonej, powszechnej dziedziny życia społeczno-gospodarczego, to w moim przekonaniu nie mieści się już w pojęciu szczegółowości rozwiązań prawnych. Przepisów szczególnych, regulujących tę materię powinno się raczej poszukiwać w odstępstwach od ogólnych regulacji prawa konsumenckiego. Jako przykład można wskazać art. 805 § 4 kc, na którego podstawie „niekonsumenci” mogą korzystać z części rozwiązań prawnych przeznaczonych wyłącznie dla konsumentów.
Wskazując zatem na stronę podmiotową norm konsumenckich mających zastosowanie do instytucji ubezpieczeń gospodarczych po pierwsze z faktu, że umowa ubezpieczenia jest umową kwalifikowaną wypływa wniosek, że w owym stosunku prawnym z jednej strony wystąpi zawsze przedsiębiorca. Podkreśla to art. 805 § 1 kc, wskazując na zobowiązanie przyjęte przez ubezpieczyciela w ramach działalności swojego przedsiębiorstwa. Nie jest to jednak norma podstawowa, zmierzająca do uregulowania formalnej strony działalności ubezpieczeniowej.
Tę sferę reguluje ustawa o działalności ubezpieczeniowej i Kodeks Spółek handlowych. Znowelizowanie tego przepisu moim zdaniem nie służyło stronie merytorycznej, gdyż przed zmianami osoba nie będąca przedsiębiorcą także nie mogła skutecznie zawierać umów, których essentialia negotii spełniałyby przesłanki umowy ubezpieczenia. Trudno też wyobrazić sobie, żeby ubezpieczyciel zawarł umowę ubezpieczenia po za swoją działalnością gospodarczą.
Po drugie stroną umawiającą się z ubezpieczycielem może być profesjonalista albo konsument. Nas interesuje wskazanie przesłanek, które upoważnią stronę umowy ubezpieczenia do korzystania z przepisów prawa konsumenckiego.Definicja konsumenta znajduje się w części ogólnej Kodeksu cywilnego, co ma doniosłe znaczenie dla całej sfery czynności prawnych, realizowanych w ramach gałęzi prawa cywilnego.
W myśl art. 221 kc konsumentem jest osoba fizyczna, dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Z przepisu tego wynika, że podmiotem prawa konsumenckiego jest osoba fizyczna. Nie mogą z przywilejów konsumenckich korzystać osoby prawne oraz podmioty, o których mowa w art. 331 kc., zwane czasem osobami ułomnymi. W ramach umowy ubezpieczenia z dobrodziejstw konsumenta może korzystać również osoba fizyczna zawierająca umowę związaną bezpośrednio ze swoją działalnością gospodarczą lub zawodową.
Ten przypadek reguluje przepis szczególny, o którym wyżej była mowa, tj. art. 805 § 4 kc. Jego oddziaływanie jest nakierowane na osobę zawierającą umowę, dotyczy więc ubezpieczającego. Przepisy regulujące stosunek ubezpieczenia zawierają także odniesienie do osoby ubezpieczonego. Przepis art. 808 § 5 kc. stanowi rozwinięcie norm regulujących prawa i obowiązki stron w przypadku zawarcia umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. Przepis ten nie polega na rozciągnięciu norm konsumenckich na stronę umowy inną niż konsument.
Norma owa dokonuje pewnego zabiegu, w wyniku którego osoba ubezpieczona, która nie jest stroną umowy ubezpieczenia, korzysta z praw konsumenta tak jak strona umowy, o której mowa w art. 805 § 4 kc. Podsumowując ten opis strony podmiotowej umowy ubezpieczenia, która może powoływać się na prawo konsumenckie należy wskazać, że występują w niej konsumenci, ubezpieczające osoby fizyczne zawierający umowę związaną bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową oraz osoby fizyczne, nie będące stroną umowy, spełniające jednak kumulatywnie przesłanki konsumenta i ubezpieczonego.
Wypada wobec tego zaznaczyć, że do osób ubezpieczonych zaliczymy te, których interes majątkowy albo życie lub zdrowie jest przedmiotem umowy ubezpieczenia. Przedmiotowy charakter konsumenta, łączy się z powodem, dla którego zawiera on umowę. Z cytowanego przepisu art. 221 kc wynika, że zawierana umowa musi pozostać bez związku bezpośredniego z działalnością gospodarczą lub zawodową.
Zatem są dwie istotne przesłanki – związek umowy, powód zawarcia umowy lub cel umowy oraz ich bezpośrednia łączność z umową. Wykluczyć należy wszelki pośredni związek, powód lub cel umowy. Ubezpieczenie np.: autocasco pojazdu prywatnego, wykorzystywanego do celów służących w działalności gospodarczej lub zawodowej nie będzie miało, moim zdaniem związku bezpośredniego (np. lekarz prowadzący prywatną praktykę i dojeżdżający ubezpieczonym pojazdem do pacjentów).
Ubezpieczenie lokalu od ognia i innych zdarzeń losowych w ramach ubezpieczenia całego budynku z pozostałymi lokalami mieszkalnymi także mieści się w tym przykładzie, pod warunkiem, że wynajem nie wynika z działalności gospodarczej ubezpieczającego lub ubezpieczonego. Podkreślić trzeba, że zbadanie przesłanki bezpośredniości będzie wymagało dokonywania procesu subsumcji osobno dla każdej indywidualnej umowy. Jak dotąd problemem tym nie zajmowała się doktryna ani orzecznictwo w szerszym zakresie.
Co do przedmiotowego charakteru uprawnień, to ustawodawca wprowadził dwa rozwiązania szczególne. Do zasad ogólnych należą prawa konsumenta, który jest jednocześnie stroną umowy – ubezpieczającym, co nie znaczy, że osobiście musi opłacać składkę. Przywilej ten dotyczy całego Tytułu III Księgi Trzeciej Kodeksu cywilnego, dotyczącego ogólnych przepisów o zobowiązaniach umownych. Na uwagę zasługuje art. 384 kc, z którego wynika, że ubezpieczyciel zobowiązany jest wydać konsumentowi tekst wzorca umownego przed zawarciem umowy.
Waga obowiązku obejmuje prawo profesjonalisty do powoływania się na wzorzec. W przeciwnym razie zastosowanie znajdą wyłącznie normy Kodeksu cywilnego, ustalone zwyczaje i zasady dobrych praktyk (patrz - art. 56 kc).Jak wspomniałem wyżej, zasady szczególne przewidują w pierwszym przypadku, że podmiotem uprawnionym jest także ubezpieczający, który zawiera umowę, jednak związaną bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową, pod warunkiem, że jest osobą fizyczną.
W stosunku do niego ustawodawca ograniczył prawo konsumenckie do zakresu art. 3851 – 3853 kc. Nie znajduje się w nich obowiązek dostarczenia wzorca umownego przed zawarciem umowy. Co więcej na podstawie art. 384 § 2 kc ubezpieczyciel może w ogóle odstąpić od dostarczenia razem z polisą ubezpieczeniową wzorca umowy, a umowa będzie wiązać strony. W takich przypadkach możemy polegać jedynie na rzetelności agenta lub brokera, w ramach której bez wątpienia powinna mieścić się czynność zaznajomienia i przekazania treści ogólnych warunków ubezpieczenia.
Pamiętać powinniśmy również o możliwości zmiany warunków umowy ubezpieczenia i tego konsekwencjach (patrz – art. 812 § 9 ustawy o działalności ubezpieczeniowej). Drugi przypadek szczególny, to osoba fizyczna, występująca w umowie w charakterze ubezpieczonego. Osobą taką jest każdy, kto nie zawierał jednocześnie tej umowy, więc nie może skorzystać z praw i obowiązków przysługujących stronom umowy. Ubezpieczony na zasadzie art. 808 § 5 kc, jeśli spełnia wymagania nałożone art. 221 kc może skorzystać z uprawnień konsumenckich, ale także w zakresie ograniczonym do art. 3851 – 3853 kc.
Powodem ograniczenia jest więc pozycja podmiotu, a nie to, czy spełnia kryteria definiujące konsumenta. Wspomniany zakres przepisów dotyczy wyłącznie stosowanych przez ubezpieczyciela we wzorcach lub umowie ubezpieczenia, indywidualnie narzuconych postanowień zwanych abuzywnymi. Podkreślić trzeba, że postanowienia niedozwolone mogą występować nie tylko we wzorcu umownym. Ich źródłem są także polisa ubezpieczeniowa, taryfa składek itp.
Reasumując, z norm konsumenckich w pełnym zakresie w stosunku ubezpieczenia skorzystać może wyłącznie konsument i to pod warunkiem, że jest jednocześnie stroną umowy - ubezpieczającym. Pozostałe osoby fizyczne korzystają wyłącznie z ograniczonych praw konsumenckich, służących eliminacji z umowy klauzul abuzywnych. Wyjątkiem jest tylko osoba fizyczna, nie będąca stroną umowy, której interes majątkowy, życie lub zdrowie jest jej przedmiotem, jeśli nie jest jednocześnie konsumentem.
Osoba ta nie spełnia przesłanek podmiotowości norm konsumenckich w umowie ubezpieczenia i traktowana jest jak profesjonalista. Na tym tle rodzi się pytanie, czy osoba fizyczna wykonująca działalność zawodową brokera ubezpieczeniowego może także skorzystać z tych zawężonych norm konsumenckich. Na podstawie cytowanych przepisów wydaje się, że tak. Ciekawym zatem będzie casus sprawy dotyczącej ubezpieczenia za pośrednictwem brokera (osoby fizycznej) profesjonalisty.
Poprzez stosunek umowny z brokerem moim zdaniem profesjonalista, za pośrednictwem tego brokera będzie mógł skorzystać z przywilejów konsumenckich. Nie mamy wszak do czynienia z umową na cudzy rachunek. Konstrukcja umowy z brokerem przewidująca odpowiedzialność brokera za podlegające ubezpieczeniu mienie klienta ewidentnie wskazuje na leżący po stronie brokera interes majątkowy definiujący umowę ubezpieczenia majątkowego (art. 821 kc).
Skoro klient będzie upoważniony do obciążenia rachunku brokera, jego interes podlegać będzie bezpośredniej ochronie w umowie ubezpieczenia. Interes majątkowy nie przejawia się przecież wyłącznie prawem własności. Może leżeć także w obowiązku zmierzającym do zabezpieczenia w finansowe środki, celem przywrócenia mienia do stanu sprzed zdefiniowanych uprzednio zdarzeń losowych. Niektóre wyłączenia stosowane przez ubezpieczyciela w ogólnych warunkach ubezpieczenia mogą narażać brokera na utratę możliwości wykonania owego zobowiązania. W ten sposób majątkowy interes brokera będzie umiejscowiony w mieniu należącym do profesjonalisty.
Biorąc powyższe pod uwagę, w mojej ocenie lepiej byłoby, gdyby ustawodawca rozszerzył prawa konsumenckie na wszystkie osoby fizyczne, których interes majątkowy jest przedmiotem umowy. Wówczas strona umowy występująca w roli profesjonalisty leżałaby poza kręgiem dodatkowo uprawnionych. Sytuacja zaś ubezpieczonego zbieżna byłaby z aktualnym rozwiązaniem. Kolejna część artykułu poświęcona będzie zakresowi prawa konsumenckiego w stosunku ubezpieczenia i ostrzu tych praw, jakim jest klauzula generalna wyrażona w art. 3851 kc.
Wojciech Fallach
Źródło:
