Czas pracy w firmie: Giętki system równoważny

Podczas planowania czasu pracy pracodawca musi kierować się obowiązującymi normami. Jak pamiętamy, ustalanie harmonogramu niezachowującego 8-godzinnego dnia pracy oraz przeciętnie 40-godzinnego i przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, narusza przepisy o czasie pracy i stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Innymi słowy - planowanie godzin nadliczbowych jest niedopuszczalne. Tylko wyjątkowe sytuacje usprawiedliwiają zatrzymanie pracownika w pracy na dłużej bądź wydanie polecenia stawienia się do pracy w dniu, w którym zgodnie z harmonogramem miał odpoczywać. Czy zawsze jednak dłuższa niż 8-godzinna doba robocza oznacza łamanie obowiązujących norm? Oczywiście nie. Kodeks pracy dopuszcza kilka innych obok podstawowego, względnie elastycznych (np. system równoważnego czasu pracy) lub dostosowanych do szczególnej sytuacji pracownika (np. system tzw. pracy weekendowej) systemów i rozkładów czasu pracy. Ich zastosowanie musi być jednak uzasadnione, czasem wymaga wniosku samego zainteresowanego, a ponadto musi być wprowadzone w odpowiednim trybie.

Tryb wprowadzania

Systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe ustala się w układzie zbiorowym, regulaminie pracy, a w przypadku pracodawcy nieobjętego układem oraz nieobowiązanego do ustalenia regulaminu pracy w obwieszczeniu, z zastrzeżeniem obowiązków konsultacyjnych (z zakładową organizacją związkową), a czasem informacyjnych (inspektor pracy). Zastosowanie systemu skróconego tygodnia pracy oraz tzw. systemu weekendowego wymaga stosownego zapisu w umowie o pracę.

Równoważny w wersji podstawowej

Jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją, Kodeks pracy przewiduje możliwość wprowadzenia systemu równoważnego czasu pracy. Jego wersja podstawowa dopuszcza przedłużenie wymiaru dobowego do 12 godzin, jednak z zachowaniem norm średniotygodniowych, o których mowa wyżej. Jak sama nazwa wskazuje, taki wydłużony czas pracy jednego dnia, musi być zrównoważony krótszym czasem pracy w innym dniu, bądź dodatkowymi dniami wolnymi od pracy. Podczas układania harmonogramów, nie można także zapomnieć o konieczności zapewnienia pracownikom odpowiedniego odpoczynku, dobowego i tygodniowego.

W każdej dobie pracownikowi przysługuje co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. W przypadku stałych godzin rozpoczęcia i zakończenia czynności pracy, przestrzeganie tej normy raczej nie będzie trudne, jednak w przypadku ruchomych godzin pracy, niebezpieczeństwo naruszenia przepisów w tym zakresie jest dość znaczne. Ponadto pracownik musi mieć zagwarantowany odpoczynek tygodniowy, który potrwa co najmniej 35 godzin i obejmie niedzielę (za wyjątkiem przypadków pracy dozwolonej w niedzielę). W jego skład wchodzi wspomniany wyżej 11-godzinny odpoczynek dobowy.

Rygor zapewnienia właściwego odpoczynku w niektórych przypadkach jest nieco złagodzony, dotyczy jednak wyjątkowych sytuacji czy grup zawodowych i jako taki nie ma wpływu na układanie harmonogramów. Warto tu wspomnieć, że nieco inaczej wygląda sytuacja osób zatrudnionych w systemie równoważnym, przewidującym 16- lub 24-godzinną dniówkę roboczą. Z oczywistych względów zaplanowanie 11-godzinnego odpoczynku dobowego jest w tym wypadku niemożliwe. Do tych szczególnych sytuacji wrócimy jednak w odrębnym artykule.

Także odpoczynek tygodniowy w pewnych ściśle określonych sytuacjach może zostać skrócony, nawet do 24 godzin. Dotyczy to m.in. osób zatrudnionych w ruchu ciągłym, w przypadku tzw. "łamania" zmiany roboczej.

Dla prezentowanego systemu czasu pracy właściwym jest jednomiesięczny okres rozliczeniowy. Ma on chronić pracownika przed nadmiernym obciążeniem w wypadku skumulowania tzw. długich dniówek roboczych. Tylko szczególnie uzasadniona sytuacja dopuszcza przedłużenie okresu rozliczeniowego do trzech miesięcy.

Poniżej przedstawiamy dwa przykłady harmonogramów w systemie równoważnego czasu pracy, przy zastosowaniu maksymalnie 12-godzinnej dniówki roboczej, które obrazują elastyczność systemu.

Przykład 1

Jednomiesięczny okres rozliczeniowy (marzec 2005 r.)

Pracownik pracuje w porze dziennej i nocnej.

Praca dozwolona w niedzielę.

Wymiar czasu pracy:

(4 tygodnie x 40 godzin) + (8 godzin x 3 dni tzw. wystające) - (8 godzin x 1 dzień świąteczny) = 176 godzin.

Harmonogram kumuluje pracę w niektórych częściach miesiąca, wg założenia - 12godzinna dniówka rekompensowana dniami wolnymi; w ostatnim dniu roboczym norma dobowa skrócona, dla zapewnienia właściwego wymiaru czasu pracy (176 godzin) w przyjętym okresie rozliczeniowym.

Przykład 2

Jednomiesięczny okres rozliczeniowy (marzec 2005 r.)

Pracownik pracuje w porze dziennej i nocnej (dozór), gdzie zabezpieczenie jest niezbędne od godziny 14⁰⁰ do 6⁰⁰ w dniu powszednim i całą dobę w dni wolne.

Wymiar czasu pracy:

jw.

Harmonogram przewiduje 12- i 8-godzinne dniówki robocze.

Podstawa prawna: art. 129-133, 135 ustawy z dnia 26.06.1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.).