Bankier Ubogich – od 15 pensów na pędy bambusa do pokojowego Nobla

Komitet Noblowski poinformował dziś, że tegoroczna Pokojowa Nagroda Nobla przypadła w udziale Muhammadowi Yunusowi oraz stworzonej przez niego instytucji Grameen Bank. Yunus jest orędownikiem idei zwalczania ubóstwa na świecie poprzez umożliwienie najbiedniejszym dostępu do niewielkich pożyczek na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

W uzasadnieniu tej decyzji przewodniczący komitetu Noblowskiego, złożonego z parlamentarzystów Norwegii, Ole Danbolt Mjoes stwierdził, że „niemożliwy jest trwały pokój na świecie o ile wielkie grupy społeczne nie znajdą sposobu na wyrwanie się z ubóstwa i nędzy”. Zdaniem Mjoesa mikropożyczka jest jednym z takich sposobów, a działanie oddolne dodatkowo stymuluje także procesy demokratyzacji i budowy społeczeństwa obywatelskiego.

W oficjalnej autobiografii Muhammada Yunusa przeczytać można, że cała historia rozpoczęła się w 1974 roku, gdy Yunus, wykładowca ekonomii na uniwersytecie w Chittagong w Bangladeszu, pojechał wraz ze swymi studentami na badania w terenie. Spotkali tam ubogą kobietę, która wyrabiała bambusowe krzesła i zmuszona była pożyczać równowartość 15 pensów na zakup surowca do każdego swego wyrobu. Niestety pośrednik narzucał jej lichwiarskie stawki sięgające 10% tygodniowo, co oznaczało, że „rentowność” tej działalności wahała się w okolicach 1 pensa, uniemożliwiając kobiecie wyrwanie się ze spirali biedy.

Yunus, zainspirowany tą historią, postanowił pożyczyć 42 lokalnym rzemieślnikom wyplatającym przedmioty z bambusa równowartość 17 funtów. Rychło okazało się, że dzięki tej pożyczce byli oni w stanie znacząco poprawić swój status materialny, a uczciwe warunki pożyczki stanowiły zachętę dla ich przedsiębiorczości. W efekcie wykształcony w USA profesor ekonomii z Bangladeszu postanowił nadać kształt instytucjonalny tego typu działalności zakładając Grameen Bank (grameen znaczy tyle co „wiejski”).

Koncepcja funkcjonowania Grameen Bank polega na udzielaniu mikropożyczek ludziom, którzy nie posiadają żadnego zabezpieczenia ani dochodów, którymi mogliby się wykazać składając tradycyjne wnioski kredytowe. Mikropożyczki mają na celu umożliwienie stymulowanie jakiejkolwiek aktywności, jaka pozwala ubogim wykorzystywać swoją inwencję i umiejętności do poprawy statusu materialnego.

Grameen Bank jest własnością kredytobiorców (jedynie 6% udziałów należy do państwa), spośród których aż 97% stanowią kobiety, nieustające w wysiłkach mających na celu zapewnienie przetrwania swoim gospodarstwom domowym. Wbrew tradycyjnym zasadom bankowości pierwszeństwo przy udzielaniu kredytów przyznawane jest osobom najbiedniejszym, a funkcjonowanie instytucji opiera się wyłącznie na zasadzie zaufania. Według danych samego Grameen Bank pożyczkobiorcy spłacają 98% zaciągniętych zobowiązań, co jest wynikiem potwierdzającym trafność koncepcji działania banku.

W opinii samego Yunusa prawo dostępu do kredytu powinno być dopisane do katalogu praw człowieka. Jego zdaniem to właśnie przystępny kredyt jest najskuteczniejszym instrumentem na pomoc najuboższym w wyrwaniu się z zaklętej pętli nędzy, ponieważ pobudza ich aktywność, podczas gdy tradycyjna pomoc charytatywna udzielana przez społeczeństwa Zachodu utrwala tylko zastany porządek społeczny. System pomocy charytatywnej Yunus porównał w jednym z wywiadów prasowych do ludzkiego zoo – zamknięci w nim biedacy są wprawdzie (rzadziej lub częściej) dokarmiani, lecz nikt nie dopuszcza nawet do siebie myśli, że kiedyś będą mogli stamtąd się wydostać.

Od początku swej działalności Grameen Bank udzielił pożyczek w łącznej wysokości 5.72 mld USD skierowanych do 6.61 mln pożyczkobiorców. W chwili obecnej bank rozwija swą działalność poprzez nowe programy, skierowane m.in. do drobnych przedsiębiorców, chorych i niepełnosprawnych czy studentów. Specjalnie preferencyjnymi warunkami objęte są pożyczki dla żebraków, od których nie pobiera się odsetek, a pożyczkobiorcy objęci są darmowym ubezpieczeniem zdrowotnym i na życie. Na bazie Grameen Bank powstało też szereg instytucji działających na rynku nieruchomości, telekomunikacji czy edukacji.

S.R.