Na co zwrócić uwagę zawierając umowę pożyczki

Gdy popadamy w przejściowe kłopoty finansowe, czy też z różnych innych względów potrzebny jest nam nagły dopływ gotówki, często decydujemy się na pożyczkę. Jeżeli jednak nie chcemy lub nie możemy skorzystać z usług banku (np. z powodu braku zdolności kredytowej), osób skorych udzielić nam finansowego wsparcia szukamy zazwyczaj wśród członków rodziny, znajomych czy współpracujących z nami przedsiębiorców. Znalezienie pożyczkodawcy to jeszcze nie wszystko, o co powinniśmy zadbać. Równie ważne jak wybór kontrahenta jest właściwe zredagowanie umowy i jej późniejsze przestrzeganie.

Kiedy na piśmie?

Nie ulega wątpliwości, iż żaden bank czy inny podmiot trudniący się udzielaniem pożyczek nie udzieli jej nam na słowo. Umowy na piśmie wymagają bowiem właściwe przepisy prawa, np. art. 4 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim. W przypadku gdy pożyczkodawcą jest członek rodziny, sąsiad czy przedsiębiorca niezajmujący się działalnością pożyczkową bywa już różnie. Pamiętać jednak należy o podstawowej zasadzie - ustna umowa pożyczki również nas obowiązuje. Wprawdzie przepis art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że pożyczki o wartości powyżej 500 zł powinny być stwierdzone pismem, to jednak sankcją niedochowania tej formy nie jest w tym przypadku nieważność umowy, lecz ewentualne ograniczenia dowodowe w sądzie. Zresztą również i one znikną, gdy np. pożyczkodawca dysponować będzie pisemnym pokwitowaniem wręczenia pożyczki, notatką czy potwierdzeniem przelewu.

Od umowy do wydania przedmiotu pożyczki

Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Zatem po zawarciu tej umowy możemy domagać się od pożyczkodawcy wydania pieniędzy (jeżeli to one stanowią przedmiot pożyczki) nawet wówczas, gdy pożyczka nie jest oprocentowana. Dla odmiany w wielu innych państwach europejskich umowa pożyczki dochodzi do skutku dopiero z chwilą wydania jej przedmiotu - nie wystarczy więc samo zawarcie umowy.

W tym okresie, a więc między zawarciem umowy pożyczki a wydaniem jej przedmiotu, dający pożyczkę w pewnych przypadkach może jednak odstąpić od umowy i odmówić wydania obiecanych pieniędzy. Uprawnienie takie przysługuje mu wówczas, gdy zwrot pożyczki jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego drugiej strony, a w momencie zawierania umowy nie wiedział o tym fakcie ani też z łatwością nie mógł się dowiedzieć.

Kiedy należy zwrócić pożyczkę?

W umowie może, ale nie musi, znaleźć się termin zwrotu pożyczki. Jeżeli taki jest zastrzeżony, to z jego nadejściem mamy obowiązek zwrócić pożyczone pieniądze (bo one najczęściej stanowią przedmiot pożyczki) co najmniej w takiej wysokości, w jakiej zostały nam wręczone. W przypadku zastrzeżenia terminu zwrotu pożyczki pożyczkodawca nie musi więc wystosowywać do nas wezwania. W praktyce jednak, jeżeli nie wywiążemy się z umowy, pożyczkodawca przed skierowaniem sprawy do sądu wezwie nas do zwrotu przedmiotu pożyczki. Może też żądać od nas odsetek za opóźnienie, i to niezależnie od tego, czy nasze niewywiązanie się z obowiązku zwrotu będzie zawinione (zwłoka), czy też nie (opóźnienie). Jeżeli w umowie nie została określona wysokość odsetek na wypadek opóźnienia w zapłacie, wierzycielowi (pożyczkodawcy) należeć się będą tzw. odsetki ustawowe, które wynoszą obecnie 13,5% w skali roku.

W sytuacji gdy w umowie nie został wskazany termin zwrotu pożyczki, obowiązek taki powstanie - stosownie do przepisu art. 723 K.c. - dopiero w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. Strony mogą jednak przewidzieć w umowie inne zasady wypowiadania pożyczki (zob. § 2 przykładowej umowy pożyczki), mimo że nie umawiają się na konkretny termin jej zwrotu.

Dla tych, którzy korzystają z pożyczek w banku należy dodać, że w przypadku niedotrzymania przez pożyczkobiorcę warunków udzielenia pożyczki albo w razie utraty przez pożyczkobiorcę zdolności kredytowej bank może wypowiedzieć umowę pożyczki z terminem wynoszącym 30 dni, a w razie zagrożenia upadłością pożyczkobiorcy - 7 dni. Umowa może jednak wprowadzać dłuższe terminy wypowiedzenia pożyczki bankowej aniżeli te przewidziane w prawie bankowym, natomiast nie może ich skracać. W praktyce banki dość rzadko i niechętnie zgadzają się na inne, dłuższe terminy wypowiedzenia.

Czy można przed terminem?

Jeżeli w umowie pożyczki oprocentowanej przewidziany zostanie termin jej zwrotu, istotne z naszego punktu widzenia jest zapewne to, czy możliwy jest wcześniejszy zwrot pieniędzy. W ten sposób zaoszczędzilibyśmy często niemałe sumy na odsetkach, które trzeba byłoby jeszcze dopłacić w przypadku późniejszego zwrotu pożyczki. Na zadane sobie pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że jeżeli z woli stron nie wynika nic innego, to mamy takie prawo. Zgodnie bowiem z art. 457 K.c. termin spełnienia świadczenia oznaczony przez czynność prawną poczytuje się w razie wątpliwości za zastrzeżony na korzyść dłużnika (tu: pożyczkobiorcy), co oznacza, że pożyczkodawca nie może od nas żądać zwrotu pożyczki przed nadejściem terminu, natomiast sami możemy to zrobić dobrowolnie. Jeżeli jednak w umowie znajdzie się wskazanie, że termin zwrotu pożyczki zastrzeżony jest na rzecz obu stron, to ani pożyczkodawca nie będzie mógł żądać od nas zwrotu pożyczki przed terminem, ani nie będziemy mogli uczynić tego z własnej inicjatywy. Nawet jeżeli spłacimy pożyczkę przed tak zastrzeżonym terminem, druga strona będzie mogła od nas żądać odsetek również za pozostały, niewykorzystany okres.

Co innego, gdy do pożyczki mają zastosowanie przepisy ustawy o kredycie konsumenckim (np. większość oprocentowanych pożyczek w granicach od 500 zł do 80 tys. zł udzielanych konsumentom przez instytucje finansowe, których termin spłaty wynosi ponad 3 miesiące). Uprawnienie konsumenta do spłaty kredytu przed terminem określonym w umowie wynika bowiem wprost z przepisów tej ustawy, a konkretnie z art. 8 ust. 1.

Oprocentowanie pożyczki

Poza tzw. pożyczkami grzecznościowymi większość pożyczek ma charakter odpłatny. Odpłatność ta przybiera zwykle formę odsetek. Strony mogą w miarę swobodnie określić ich wysokość oraz terminy płatności. Odsetki mogą być więc płatne w całości razem ze zwrotem przedmiotu pożyczki, jak również periodycznie w trakcie trwania umowy. Swoboda stron w określeniu wysokości oprocentowania pożyczki nie jest jednak nieograniczona. Nie może być ono nadmierne, gdyż istnieje wówczas duże prawdopodobieństwo, że sąd uzna je za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Posłużmy się głośnym wyrokiem Sądu Najwyższego w tej sprawie.

W uzasadnieniu tego wyroku stwierdzono, że oprocentowanie pożyczki w wysokości 0,5% dziennie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Przykład umowy pożyczki:

Podstawa prawna: art. 720-724 ustawy z dnia 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.).