Zaproponowane w nich rozwiązania znacząco różnią się od wcześniejszych propozycji zaprezentowanych przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej w listopadzie 2007 r. warto zatem rozważyć, jak mogą wyglądać wypłaty świadczeń, jeżeli propozycje te zostaną przyjęte, a także na czym polegają podstawowe różnice między projektami z lutego 2008 r. a projektem z listopada 2007 r. Kolejnym ważnym pytaniem są konsekwencje przyjętych rozwiązań dla przyszłych emerytów, którzy dziś są członkami OFE.
Jak mogą wyglądać wypłaty świadczeń według projektów z lutego 2008 r.?
Podstawowym świadczeniem nabywanym za środki zgromadzone w OFE będzie kapitałowa emerytura dożywotnia, oferowana przez zakłady emerytalne, której dystrybucja i wypłata odbywać się będzie za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Emerytura ta będzie indywidualna, wyliczana według wspólnych dla kobiet tablic dalszej oczekiwanej długości życia, przy czym przyjęte przez zakład emerytalny oczekiwane stopy zwrotu nie będą mogły przekraczać ustalonej przez państwo stopy technicznej.
W przypadku śmierci emeryta po wykupieniu emerytury dożywotniej przed upływem 3 lat od jej wykupienia osoba uposażona będzie mogła otrzymać zwrot części składki przeznaczonej na wykupienie kapitałowej emerytury dożywotniej. Świadczenie nie będzie podlegać waloryzacji, natomiast emeryt będzie mógł oczekiwać ewentualnego podwyższenia wysokości świadczenia o część wypracowanych przez zakład emerytalny zysków. Ze względu na stosowanie wspólnych tablic dalszej oczekiwanej długości życia istnieć będą mechanizmy transferu środków między poszczególnymi zakładami emerytalnymi, uzależnione od relacji proporcji kobiet i mężczyzn w danym zakładzie emerytalnym do średniej proporcji kobiet i mężczyzn w zakładach emerytalnych.
Nie każdy członek OFE przechodzący na emeryturę będzie mógł wykupić kapitałową emeryturę dożywotnią w zakładzie emerytalnym. Jeśli nie zgromadzi on środków w OFE wystarczających na wykupienie emerytury dożywotniej przekraczającej wysokość określoną w projekcie ustawy, wówczas zamiast kapitałowej emerytury dożywotniej będzie mógł jedynie wykupić trzyletnią emeryturę kapitałową wypłacaną przez OFE, a po upływie tego okresu odpowiedniemu zwiększeniu ulegnie kwota otrzymywanej przez niego emerytury z części repartycyjnej (czyli pierwszego filaru).
Również kobieta przechodzącą na emeryturę przed osiągnięciem wieku 65 lat nie będzie mogła wykupić kapitałowej emerytury dożywotniej w zakładzie emerytalnym, a w zamian będzie otrzymywała kapitałową emeryturę okresową w otwartym funduszu emerytalnym. Kapitałowa emerytura okresowa będzie wypłacana przez OFE do osiągnięcia przez emerytkę wieku 65 lat, dopiero wtedy będzie ona uprawniona do wykupienia za pozostałe w OFE środki kapitałową emeryturę dożywotnią w zakładzie emerytalnym. Kapitałowe emerytury okresowe i kapitałowe emerytury trzyletnie będą waloryzowane na takich zasadach jak świadczenia w części repartycyjnej, a środki emerytów – członków OFE będą inwestowane na takich samych zasadach, jak przed ich przejściem na emeryturę.
Jakie są najważniejsze zmiany w projektach z lutego 2008 r. w stosunku do projektu z listopada 2007 r.? Projektodawca zrezygnował z konstrukcji dożywotniej emerytury małżeńskiej oraz dożywotniej emerytury z gwarantowanym okresem płatności. Tablice dalszej oczekiwanej długości życia uzależnione od płci zostały zastąpione wspólnymi dla kobiet i mężczyzn tablicami dalszej oczekiwanej długości życia. Wprowadzono wypłaty programowane (nazwane kapitałowymi emeryturami okresowymi – dla kobiet przed osiągnięciem wieku 65 lat oraz kapitałowymi emeryturami trzyletnimi - dla członków OFE, którzy zgromadzili środki nie wystarczające na wykupienie świadczenia w wysokości określonej przez projektodawcę).
Rozdzielono regulację dotyczącą zakładów emerytalnych od regulacji dotyczącej zasad wypłat świadczeń. W praktyce nowe propozycje oznaczają, że postanowiono opóźnić powstanie zakładów emerytalnych o 5 lat z 2009 do 2014 r. kiedy pierwsze roczniki objęte nowym systemem osiągną wiek 65 lat życia. Nowa jest także regulacja dotycząca zwrotu części składki w przypadku śmierci emeryta przed upływem trzech lat od wykupienia emerytury dożywotniej, związana z rezygnacją możliwości wykupienia emerytury dożywotniej z gwarantowanym okresem płatności.
Konsekwencją rezygnacji z emerytur małżeńskich oraz przyjęcia wspólnych dla kobiet i mężczyzn tablic dalszej oczekiwanej długości życia jest wprowadzenie mechanizmów transferów środków między poszczególnymi zakładami emerytalnymi, uzależnionych od proporcji między kobietami i mężczyznami w poszczególnych zakładach emerytalnych. Jak można ocenić nowe propozycje?
Niestety nowe propozycje Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej nie są idealne i rodzą szereg zagrożeń, które wymagają szczególnego przeanalizowania. W szczególności projektodawca nie zdecydował się na wprowadzenie waloryzacji inflacyjnej kapitałowych emerytur dożywotnich. Oznacza to, że nie ma żadnej gwarancji zachowania realnej wartości wypłacanych świadczeń. Rodzi to ryzyko systematycznego spadku realnej wartości wypłacanych świadczeń i w konsekwencji wzrost wydatków państwa na finansowanie emerytur minimalnych.
Związane jest to zarówno z utrzymaniem braku waloryzacji kapitałowych emerytur dożywotnich, jak i wprowadzeniem dla kobiet okresowych emerytur kapitałowych, a także rezygnacją z emerytur małżeńskich. W związku z brakiem waloryzacji inflacyjnej emerytur dożywotnich, istnieje ryzyko istotnego spadku wartości świadczeń zwłaszcza w przypadku osób dłużej pobierających świadczenie, a więc takich, których potrzeby wraz z wiekiem i rosnącymi kosztami opieki medycznej będą rosły. W związku z tym kluczowe jest zastąpienie udziału w zysku waloryzacją inflacyjną emerytur dożywotnich.
Tylko takie rozwiązanie zapewni zachowanie realnej wartości świadczeń oraz powstanie konkurencji między zakładami emerytalnymi. Projekt ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych nie przewiduje w dalszym ciągu żadnego mechanizmu waloryzacji dożywotniej emerytury kapitałowej, mimo zapewnienia waloryzacji (na zasadach i w trybie określonym dla emerytur z FUS) okresowej emerytury kapitałowej oraz trzyletniej okresowej emerytury kapitałowej. Projekt ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych przewiduje stosowanie wspólnych tablic dalszej oczekiwanej długości życia dla kobiet i mężczyzn, co jest rozwiązaniem odmiennym od proponowanego w projekcie ustawy o zakładach emerytalnych z 1998 r. oraz późniejszych projektach i może rodzić problemy w prawidłowym funkcjonowaniu zakładów emerytalnych oraz ograniczyć liczbę podmiotów zainteresowanych utworzeniem zakładów emerytalnych przez stworzenie dodatkowego ryzyka, które prowadzić może także do obniżenia poziomu oferowanych świadczeń w celu jego pokrycia.
Projekt ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych wprowadza rozwiązanie szczególne dla kobiet (jedynie bowiem kobiety uprawnione są do przejścia na emeryturę przed osiągnięciem 65 lat życia) w postaci okresowej emerytury kapitałowej, co w istotny sposób narusza zasadę równości płci. Wprowadzenie okresowej emerytury kapitałowej prowadzi bowiem do obciążenia kobiet w wieku 60-64 lata pełnym ryzykiem inwestycyjnym, w tym spadkiem wartości kapitału zgromadzonego w OFE, co potencjalnie prowadzić może do znaczącego niższego poziomu dożywotniej emerytury kapitałowej ustalanej po osiągnięciu przez kobietę wieku 65 lat.
Na takie ryzyka nie są natomiast narażeni mężczyźni, którzy ponoszą ryzyko inwestycyjne w zakresie środków zgromadzonych w OFE jedynie w okresie do przejścia na emeryturę, a więc w okresie ich aktywności zawodowej, gdy uzupełniają swoje środki wnoszonymi składkami emerytalnymi. Projekt ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych wprowadza prawo do zwrotu części składki w ciągu trzech lat od dnia przekazania składki do zakładu emerytalnego (art. 21 projektu).
Z uzasadnienia do projektu nie wynika, dlaczego przyjęto okres 3 letni i o ile wprowadzenie powyższego rozwiązania obniża wysokość dożywotniej emerytury kapitałowej. Konstrukcja ta będzie musiała być uwzględniona bowiem przez zakłady emerytalne przy kalkulacji wysokości oferowanych dożywotnich emerytur kapitałowych. Konstrukcja ta jest dodatkowo niebezpieczna w sferze społecznej, gdyż zaciera zróżnicowanie między fazą oszczędzania, kiedy występuje wyodrębniony zindywidualizowany rachunek emerytalny odpowiadający zainwestowanemu kapitałowi, a fazą wypłaty, kiedy to za środki zgromadzone w OFE nabywa się świadczenie dożywotnie, a środki przeznaczone na nabycie tego świadczenia przestają być zindywidualizowane.
W efekcie może to prowadzić do oczekiwań umożliwiających „dziedziczenie” tych środków także po upływie proponowanych w projekcie 3 lat. Projekt ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych przewiduje prawo do odstąpienia od umowy emerytalnej w terminie 30 dni od dnia otrzymania z zakładu emerytalnego potwierdzenia zawarcia umowy emerytalnej. Umowa z zakładem emerytalnym powinna być nieodwołalna, bo tylko to zapewnia pełną racjonalność podejmowanych decyzji oraz obniża koszty systemowe. Możliwość rozwiązania umowy emerytalnej może prowadzić do prób podejmowania działań mających na celu skłonienie emeryta do zmiany zakładu emerytalnego przez inne zakłady emerytalne. Może także prowadzić do prób zniesienia nieodwołalności umowy także po upływie 30 dni, gdyż zaciera jasną konstrukcję, zgodnie z którą nie można dokonać zmiany zakładu emerytalnego po wykupieniu dożywotniej emerytury kapitałowej. Projekt ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych przewiduje konstrukcję zaliczkowej dożywotniej emerytury kapitałowej.
Jest ona całkowicie niezrozumiała i dodatkowo komplikuje system emerytalny i proces uzyskiwania emerytury na nowych zasadach. Emeryt początkowo otrzymywałby bowiem zaliczkowo jedynie 90% dożywotniej emerytury kapitałowej i dopiero po zakończeniu skomplikowanych formalności administracyjnych mógłby liczyć na wypłatę świadczenia w pełnej wysokości. Projekt ustawy o zakładach emerytalnych przewiduje również ponowne ustalenie wysokości świadczenia w razie przejęcia przez Fundusz Gwarantowanych Kapitałowych Dożywotnich Emerytur Kapitałowych zobowiązań z umów emerytalnych, przy czym ewentualna korekta świadczenia w stosunku do wypłacanego przez zakład emerytalny spowodowana tą operacją może być jedynie korektą obniżającą wysokość tego świadczenia.
Pozostaje to w sprzeczności w wyrażoną w projekcie ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych gwarancją Skarbu Państwa dla wypłat dożywotnich emerytur kapitałowych. Projekt przewiduje także możliwość utworzenia zakładu emerytalnego przez Skarb Państwa. Ze względu na specyfikę Skarbu Państwa jako akcjonariusza zaproponowano wyłączenie stosowania części przepisów w stosunku do takiego zakładu (dotyczących m.in. podmiotów powiązanych czy możliwości łączenia z innymi zakładami emerytalnymi). Całkowicie niezrozumiałe jest jednak zaproponowane w projekcie ustawy o zakładach emerytalnych wyłączenie w stosunku do zakładu emerytalnego tworzonego przez Skarb Państwa stosowania wymogów dotyczących akcji zakładu emerytalnego i równego traktowania jego akcjonariuszy, stosowania wymogów dla założycieli także do akcjonariuszy oraz uregulowań dotyczących składu zarządu i wymogów stawianych członkom zarządu.
Dlaczego zakład emerytalny tworzony przez Skarb Państwa ma mieć mniej profesjonalny bądź mniejszy zarząd niż w przypadku zakładów emerytalnych tworzonych przez podmioty prywatne?
Co można zrobić w takiej sytuacji?
Czas niestety ucieka, nowe rewolucyjne pomysły, a takich jak widać w projektach nie brakuje, nie przyspieszają przyjęcia regulacji, dotyczących wypłaty świadczeń nabywanych za środki zgromadzone w OFE. Rozdzielenie materii dotyczącej wypłat do dwóch odrębnych projektów, czyli do projektu ustawy o zakładach emerytalnych oraz projektu ustawy o zasadach wypłat emerytur kapitałowych, a także przesunięcie wieku uprawniającego do nabycia kapitałowej emerytury dożywotniej przez kobiety do 65 lat pozwala na skoncentrowanie się na tym drugim projekcie i na ewentualną rezygnację z szybkiego uchwalenia regulacji dotyczącej zakładów emerytalnych, bo opóźnia termin ich powstania o 5 lat do roku 2014.
Konstrukcja kapitałowej emerytury okresowej nie wymaga bowiem tworzenia nowych instytucji, bo zajmować się nią będą już istniejące: otwarte fundusze emerytalne oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Jest to zatem rozwiązanie bardzo wygodne dla polityków. Niestety odbędzie się to kosztem ubezpieczonych, a zwłaszcza kobiet, których kapitał przez pierwsze pięć lat pobierania emerytury będzie w pełni narażony na ryzyko inwestycyjne, mimo braku wpływu nowych składek oraz pozbawienia ich możliwości wyboru momentu wykupienia dożywotniej emerytury kapitałowej, który będzie związany jedynie z momentem osiągnięcia przez te emerytki wieku 65 lat, bez względu na sytuację na giełdzie, poziom środków zgromadzonych w OFE, czy przyjętych w danym okresie maksymalnych stóp technicznych, które będą musiały uwzględniać w swoich kalkulacjach wysokości świadczeń zakłady emerytalne.
Stąd warto rozważyć jak najszybsze wycofanie się z tych koncepcji, powrót do możliwości wykupienia emerytur małżeńskich, wykupywania kapitałowej emerytury dożywotniej przez kobiety w momencie przejścia przez nie na emeryturę, a nie po osiągnięciu wieku 65 lat oraz doprowadzenie do utworzenia zakładów emerytalnych, tak by rozpoczęły swoją działalność już w roku 2009. Ze względu na terminy można ewentualnie rozważyć także dopuszczenie możliwości pełnienia roli zakładów emerytalnych przez istniejące zakłady ubezpieczeń na życie, o ile spełniłyby wymogi stawiane zakładom emerytalnym i rozpoczęły działalność w zakresie kapitałowych emerytur dożywotnich od 1 stycznia 2009 r. Nie stać już nas na opóźnianie uregulowania tej kwestii (podobnie jak i na opóźnienie uregulowania kwestii tzw. przywilejów emerytalnych i sposobu ich finansowania, w tym tzw. emerytur pomostowych).
Paweł Pelc
radca prawny, wiceprezes Stowarzyszenia Rynku Kapitałowego UNFE Tekst wyraża prywatne poglądy autora i nie reprezentuje stanowiska instytucji, z którymi jest związany zawodowo.
Źródło:
