2007-08-21 06:00 Źródło: Gazeta Bankowa
Jak zmierzyć konkurencję
Deregulacja oraz postęp technologiczny spowodowały, że banki zmieniły swoją pozycję z bezpiecznego pośrednika i instytucji zaufania publicznego, na agresywną firmę działającą na rynku globalnym, nastawioną na maksymalizację zysku.
Z mikroekonomicznego punktu widzenia banki są traktowane jako przedsiębiorstwa usługowe, które podlegają prawom ekonomii klasycznej. Za tradycyjne miary poziomu konkurencji w sektorze bankowym przyjmuje się miary koncentracji (m.in. udział w rynku k największych podmiotów CRk oraz indeksy Herfindahla-Hirschmana). Wzrost poziomu konkurencji odzwierciedla spadek miar koncentracji (wzrost konkurencji na rynku bankowym objawia się również w zwężających się marżach realizowanych na poszczególnych transakcjach). Wskaźniki koncentracji są jednym z wielu narzędzi wykorzystywanych do pomiaru poziomu konkurencji. Obecnie do pomiaru poziomu konkurencji w sektorach bankowych gospodarek rozwiniętych coraz częściej wykorzystywana jest tzw. statystyka H estymowana metodą Panzara-Rossa (P-R).
Metody pomiaru
W dotychczasowej literaturze ekonomicznej metody badawcze dotyczące konkurencji w sektorze bankowym można podzielić na tzw. strukturalne i niestrukturalne. Metody strukturalne rozwinęły się na bazie odrębnej dziedziny ekonomii, badającej organizację rynku i konkurencję (Industrial Organization) i obejmują następujące teorie: paradygmat struktura – taktyka – wynik (structure-conduct-performance paradigm SCP) opisujący zależność między strukturą rynku, taktyką działania oraz wynikiem oraz teorię opartą na hipotezie istnienia efektywnej struktury rynku (efficient structure hypothesis ESH). W modelach strukturalnych miary poziomu koncentracji tzn. CRk oraz indeksy Herfindahla-Hirschmana są niezbędnym elementem rozumowania w celu ustalenia poziomu konkurencji, są wykorzystywane do objaśniania przyczyn zachowań niekonkurencyjnych i również traktowane jako miary skutków niejednakowej efektywności uczestników rynku.
Paradygmat struktura – taktyka – wynik (SCP) opierający się na testowaniu zależności między strukturą rynku, taktyką działania firmy oraz jej wynikiem, został zapoczątkowany przez Baina (1951), dlatego w literaturze można znaleźć również pojęcia: program badawczy Baina lub paradygmat Baina. Zgodnie z tym podejściem wyniki firmy (market performance) zależą od zachowań i taktyki (market conduct), które są uwarunkowane przez podstawowe struktury rynku (market structure), określające jego konkurencyjność. W teorii SCP mechanizm oddziaływania struktury rynku na zachowania konkurencyjne i rezultaty gospodarowania sprowadza się do konwencjonalnego podejścia do relacji pomiędzy poziomem konkurencji a strukturą rynku. Podejście to opiera się na założeniu, że wyższej koncentracji towarzyszy niższa konkurencja między podmiotami.
Powyższa teoria jest związana z założeniem, że w bardziej skoncentrowanym systemie prawdopodobieństwo zmowy jest większe. Zmowa na rynku prowadzi do wyższych cen (wzrostu marż) dla konsumentów i wyższej rentowności działania dla firm (banków). Drugą teorią zaliczaną do modeli strukturalnych jest model opierający się na hipotezie efektywnej struktury rynkowej (ESH), rozwijany przez ekonomistów związanych ze szkołą z Chicago: Demsetza (1973) i Peltzmana (1977). Autorzy teorii ESH zaproponowali inne podejście do wyjaśnienia relacji między strukturą rynku a wynikami firm, opierające się na efektywności. W teorii opierającej się na hipotezie ESH określa się również pozytywny wpływ koncentracji na wyniki, tak jak to ma miejsce w teorii SCP, ale inne jest uzasadnienie tego zjawiska. Zgodnie z teorią ESH firmy bardziej efektywne mają niższe koszty działania i w związku z tym osiągają większe zyski.
Ponadto teoria ESH zakłada, że jeśli firma (bank) jest bardziej efektywna niż inni konkurenci, musi wybierać między dwoma wykluczającymi się strategiami. Pierwsza strategia dotyczy maksymalizacji zysku dla akcjonariuszy, przez utrzymywanie dotychczasowych cen i rozmiaru firmy. Natomiast według drugiej strategii, maksymalizacja zysku polega na obniżce cen, a przez to na zwiększaniu udziału firmy w rynku. Przy takich założeniach, zwiększająca się efektywność firm prowadzi do zwiększenia koncentracji. Wielkość udziału rynkowego oddaje zatem w przybliżeniu stopień efektywności działania, z tego powodu jest pozytywnie skorelowana z rentownością. Wg ESH rynki skoncentrowane to takie rynki, na których działają wysoce efektywne firmy (banki). Aczkolwiek, wyższe zyski przedsiębiorstw o wysokich udziałach w rynku wynikają nie z ich siły (wielkości), lecz z wyższej efektywności, która kreuje ich siłę.
Należy jednak zauważyć, że teoria ESH została poddana krytyce przez niektórych ekonomistów, którzy wykazali, że ma ona słabe podstawy teoretyczne i empiryczne, ponieważ skoncentrowane rynki są raczej relatywnie mniej efektywne. W modelach strukturalnych badania empiryczne polegały na przyjmowaniu określonej początkowej struktury rynkowej, a następnie na formułowaniu i testowaniu hipotez w oparciu o znak i wielkość poszczególnych parametrów w modelach. W konsekwencji takiej metodyki w modelach strukturalnych struktura rynkowa, określająca zachowanie firm, była przyjmowana zwykle jako zmienna egzogeniczna. Motywacją dla nowej analitycznej teorii konkurencji, rozwijającej się na początku lat 70. (New Empirical Industrial Organization NEIO), było wyabstrahowanie struktury rynkowej jako zmiennej endogenicznej.
Autorzy nowej teorii zajmującej się organizacją rynku i konkurencją stwierdzili, iż forma rynkowa ustala się w sposób ewolucyjny i jest zależna od wielu charakterystyk rynku oraz zachowań samych przedsiębiorstw. Metody oparte na teorii NEIO zalicza się do metod niestrukturalnych. W metodach niestrukturalnych nie bierze się pod uwagę kierunku zmian poziomu koncentracji i uważa się, że poziom konkurencji nie zawsze jest zależny od miar koncentracji, ważniejsze są natomiast charakterystyki rynku, takie jak bariery wejścia i wyjścia. Wg nowej ekonomii przemysłowej intensywność konkurencji należy oceniać łącznie: stopień koncentracji oraz zakres możliwości wchodzenia do danej gałęzi, określony przez dynamiczne bariery wejścia. Do metod niestrukturalnych zalicza się m.in.: model Iwata (1974), model Bresnahana i Laua (1982) oraz model Panzara i Rosse’a (1987).
Metoda Panzara I Rosse’a
Pojęcie konkurencji między bankami może być różnie definiowane. Teoria konkurencji doskonałej głosi, że im więcej graczy na rynku oferujących homogeniczne produkty, tym rynek zbliża się do ideału wolnej konkurencji. Na rynku powstaje cena, która w jednakowym stopniu jest do przyjęcia przez kredytobiorcę i deponenta. Służy temu liberalizacja usług bankowych, polegająca na zniesieniu wszelkich barier dostępu do krajowego rynku usług finansowych. Należy jednak zauważyć, że doskonale konkurencyjne rynki we współczesnej gospodarce są „ideałem” raczej rzadko znajdowanym, a świat realny jest zdominowany przez konkurencję niedoskonałą. Ekonomiści zaliczają rynki, na których występuje konkurencja niedoskonała do trzech różnych kategorii: monopolu (najbardziej skrajny jej przykład), oligopolu, konkurencji monopolistycznej.
Różne struktury organizacyjno-produkcyjne rynku finansowego, bazujące na charakterystyce produktu i liczbie graczy na rynku prezentuje tabela 1. Niestrukturalna metoda Panzara i Rosse’a (P-R) pozwala na zróżnicowanie struktury organizacyjno-produkcyjnej rynku na: monopol lub oligopol, konkurencję monopolistyczną oraz konkurencję doskonałą. Za miarę poziomu konkurencji na rynku bankowym przyjmuje się wartość elastyczności funkcji przychodu oznaczoną przez H i znaną w literaturze jako funkcję Panzara i Rosse’a. Siła rynkowa wyraża miarę, w jakim stopniu zmiana cen nakładów banku ma odzwierciedlenie w zmianie przychodów uzyskanych przez i-ty bank (por. równanie). Zastosowanie metody Panzara i Rosse’a (P-R) wymaga spełnienia następujących założeń: metoda opiera się na modelu oligopolistycznym w stanie długookresowej równowagi (long-run competitive equilibrium), liczba banków jest zmienną endogeniczną, elastyczność cenowa popytu jest większa od jedności, bank operuje jako pośrednik finansowy (financial intermediary).
Estymowana statystyka H przybiera wartości z przedziału. W warunkach równowagi długookresowej konkurencja doskonała charakteryzuje się statystyką H równą jedności. W warunkach konkurencji monopolistycznej statystyka H przyjmuje wartości z przedziału otwartego zero jeden. Natomiast zerowa lub ujemna wartość statystyki H oznacza występowanie monopolu. Rosnąca wartość statystyki H oznacza rosnący poziom konkurencji sektora bankowego. Wartość statystyki H=0 oznacza, że system bankowy jest w stanie długookresowej równowagi. Interpretację statystyki H (miary poziomu konkurencji) ilustruje tabela 2. Na podstawie ostatnio prowadzonych prac analitycznych (cross country), z wykorzystaniem metody P-R, dotyczących konkurencji w sektorze bankowym stwierdzono, że nie ma jednoznacznych związków między wzrostem koncentracji systemu a poziomem jego konkurencji (tak jak to głoszą autorzy teorii strukturalnych).
Na poziom konkurencji, oprócz koncentracji, mają wpływ warunki wejścia na rynek, np. regulacje zmniejszające swobodę świadczenia usług – (por. Claessens i Laeven (2004), Gelos i Roldos (2002), Hempell (2001)). Jednym z ważnych czynników wpływających na warunki wejścia na rynek finansowy jest tzw. prawo jednego paszportu, które weszło w życie z dniem wejścia Polski do UE. Działalność na podstawie jednego paszportu europejskiego może być prowadzona w dwóch formach: poprzez założenie oddziału lub bezpośrednio w ramach działalności transgranicznej, bez fizycznej obecności w państwie goszczącym. Drugim ważnym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie się barier wejścia są nowoczesne rozwiązania techniczne.
Autorka pracuje w Departamencie Analiz Makroekonomicznych i Strukturalnych NBP. Ukończyła studia doktoranckie w Kolegium Zarządzania i Finansów w Szkole Głównej Handlowej. Opinie wyrażone w niniejszym opracowaniu pochodzą od autora i nie stanowią oficjalnego stanowiska Narodowego Banku Polskiego.
Małgorzata Pawłowska
Z mikroekonomicznego punktu widzenia banki są traktowane jako przedsiębiorstwa usługowe, które podlegają prawom ekonomii klasycznej. Za tradycyjne miary poziomu konkurencji w sektorze bankowym przyjmuje się miary koncentracji (m.in. udział w rynku k największych podmiotów CRk oraz indeksy Herfindahla-Hirschmana). Wzrost poziomu konkurencji odzwierciedla spadek miar koncentracji (wzrost konkurencji na rynku bankowym objawia się również w zwężających się marżach realizowanych na poszczególnych transakcjach). Wskaźniki koncentracji są jednym z wielu narzędzi wykorzystywanych do pomiaru poziomu konkurencji. Obecnie do pomiaru poziomu konkurencji w sektorach bankowych gospodarek rozwiniętych coraz częściej wykorzystywana jest tzw. statystyka H estymowana metodą Panzara-Rossa (P-R).
Metody pomiaru
W dotychczasowej literaturze ekonomicznej metody badawcze dotyczące konkurencji w sektorze bankowym można podzielić na tzw. strukturalne i niestrukturalne. Metody strukturalne rozwinęły się na bazie odrębnej dziedziny ekonomii, badającej organizację rynku i konkurencję (Industrial Organization) i obejmują następujące teorie: paradygmat struktura – taktyka – wynik (structure-conduct-performance paradigm SCP) opisujący zależność między strukturą rynku, taktyką działania oraz wynikiem oraz teorię opartą na hipotezie istnienia efektywnej struktury rynku (efficient structure hypothesis ESH). W modelach strukturalnych miary poziomu koncentracji tzn. CRk oraz indeksy Herfindahla-Hirschmana są niezbędnym elementem rozumowania w celu ustalenia poziomu konkurencji, są wykorzystywane do objaśniania przyczyn zachowań niekonkurencyjnych i również traktowane jako miary skutków niejednakowej efektywności uczestników rynku.
Paradygmat struktura – taktyka – wynik (SCP) opierający się na testowaniu zależności między strukturą rynku, taktyką działania firmy oraz jej wynikiem, został zapoczątkowany przez Baina (1951), dlatego w literaturze można znaleźć również pojęcia: program badawczy Baina lub paradygmat Baina. Zgodnie z tym podejściem wyniki firmy (market performance) zależą od zachowań i taktyki (market conduct), które są uwarunkowane przez podstawowe struktury rynku (market structure), określające jego konkurencyjność. W teorii SCP mechanizm oddziaływania struktury rynku na zachowania konkurencyjne i rezultaty gospodarowania sprowadza się do konwencjonalnego podejścia do relacji pomiędzy poziomem konkurencji a strukturą rynku. Podejście to opiera się na założeniu, że wyższej koncentracji towarzyszy niższa konkurencja między podmiotami.
Powyższa teoria jest związana z założeniem, że w bardziej skoncentrowanym systemie prawdopodobieństwo zmowy jest większe. Zmowa na rynku prowadzi do wyższych cen (wzrostu marż) dla konsumentów i wyższej rentowności działania dla firm (banków). Drugą teorią zaliczaną do modeli strukturalnych jest model opierający się na hipotezie efektywnej struktury rynkowej (ESH), rozwijany przez ekonomistów związanych ze szkołą z Chicago: Demsetza (1973) i Peltzmana (1977). Autorzy teorii ESH zaproponowali inne podejście do wyjaśnienia relacji między strukturą rynku a wynikami firm, opierające się na efektywności. W teorii opierającej się na hipotezie ESH określa się również pozytywny wpływ koncentracji na wyniki, tak jak to ma miejsce w teorii SCP, ale inne jest uzasadnienie tego zjawiska. Zgodnie z teorią ESH firmy bardziej efektywne mają niższe koszty działania i w związku z tym osiągają większe zyski.
Ponadto teoria ESH zakłada, że jeśli firma (bank) jest bardziej efektywna niż inni konkurenci, musi wybierać między dwoma wykluczającymi się strategiami. Pierwsza strategia dotyczy maksymalizacji zysku dla akcjonariuszy, przez utrzymywanie dotychczasowych cen i rozmiaru firmy. Natomiast według drugiej strategii, maksymalizacja zysku polega na obniżce cen, a przez to na zwiększaniu udziału firmy w rynku. Przy takich założeniach, zwiększająca się efektywność firm prowadzi do zwiększenia koncentracji. Wielkość udziału rynkowego oddaje zatem w przybliżeniu stopień efektywności działania, z tego powodu jest pozytywnie skorelowana z rentownością. Wg ESH rynki skoncentrowane to takie rynki, na których działają wysoce efektywne firmy (banki). Aczkolwiek, wyższe zyski przedsiębiorstw o wysokich udziałach w rynku wynikają nie z ich siły (wielkości), lecz z wyższej efektywności, która kreuje ich siłę.
Należy jednak zauważyć, że teoria ESH została poddana krytyce przez niektórych ekonomistów, którzy wykazali, że ma ona słabe podstawy teoretyczne i empiryczne, ponieważ skoncentrowane rynki są raczej relatywnie mniej efektywne. W modelach strukturalnych badania empiryczne polegały na przyjmowaniu określonej początkowej struktury rynkowej, a następnie na formułowaniu i testowaniu hipotez w oparciu o znak i wielkość poszczególnych parametrów w modelach. W konsekwencji takiej metodyki w modelach strukturalnych struktura rynkowa, określająca zachowanie firm, była przyjmowana zwykle jako zmienna egzogeniczna. Motywacją dla nowej analitycznej teorii konkurencji, rozwijającej się na początku lat 70. (New Empirical Industrial Organization NEIO), było wyabstrahowanie struktury rynkowej jako zmiennej endogenicznej.
Autorzy nowej teorii zajmującej się organizacją rynku i konkurencją stwierdzili, iż forma rynkowa ustala się w sposób ewolucyjny i jest zależna od wielu charakterystyk rynku oraz zachowań samych przedsiębiorstw. Metody oparte na teorii NEIO zalicza się do metod niestrukturalnych. W metodach niestrukturalnych nie bierze się pod uwagę kierunku zmian poziomu koncentracji i uważa się, że poziom konkurencji nie zawsze jest zależny od miar koncentracji, ważniejsze są natomiast charakterystyki rynku, takie jak bariery wejścia i wyjścia. Wg nowej ekonomii przemysłowej intensywność konkurencji należy oceniać łącznie: stopień koncentracji oraz zakres możliwości wchodzenia do danej gałęzi, określony przez dynamiczne bariery wejścia. Do metod niestrukturalnych zalicza się m.in.: model Iwata (1974), model Bresnahana i Laua (1982) oraz model Panzara i Rosse’a (1987).
Metoda Panzara I Rosse’a
Pojęcie konkurencji między bankami może być różnie definiowane. Teoria konkurencji doskonałej głosi, że im więcej graczy na rynku oferujących homogeniczne produkty, tym rynek zbliża się do ideału wolnej konkurencji. Na rynku powstaje cena, która w jednakowym stopniu jest do przyjęcia przez kredytobiorcę i deponenta. Służy temu liberalizacja usług bankowych, polegająca na zniesieniu wszelkich barier dostępu do krajowego rynku usług finansowych. Należy jednak zauważyć, że doskonale konkurencyjne rynki we współczesnej gospodarce są „ideałem” raczej rzadko znajdowanym, a świat realny jest zdominowany przez konkurencję niedoskonałą. Ekonomiści zaliczają rynki, na których występuje konkurencja niedoskonała do trzech różnych kategorii: monopolu (najbardziej skrajny jej przykład), oligopolu, konkurencji monopolistycznej.
Różne struktury organizacyjno-produkcyjne rynku finansowego, bazujące na charakterystyce produktu i liczbie graczy na rynku prezentuje tabela 1. Niestrukturalna metoda Panzara i Rosse’a (P-R) pozwala na zróżnicowanie struktury organizacyjno-produkcyjnej rynku na: monopol lub oligopol, konkurencję monopolistyczną oraz konkurencję doskonałą. Za miarę poziomu konkurencji na rynku bankowym przyjmuje się wartość elastyczności funkcji przychodu oznaczoną przez H i znaną w literaturze jako funkcję Panzara i Rosse’a. Siła rynkowa wyraża miarę, w jakim stopniu zmiana cen nakładów banku ma odzwierciedlenie w zmianie przychodów uzyskanych przez i-ty bank (por. równanie). Zastosowanie metody Panzara i Rosse’a (P-R) wymaga spełnienia następujących założeń: metoda opiera się na modelu oligopolistycznym w stanie długookresowej równowagi (long-run competitive equilibrium), liczba banków jest zmienną endogeniczną, elastyczność cenowa popytu jest większa od jedności, bank operuje jako pośrednik finansowy (financial intermediary).
Estymowana statystyka H przybiera wartości z przedziału. W warunkach równowagi długookresowej konkurencja doskonała charakteryzuje się statystyką H równą jedności. W warunkach konkurencji monopolistycznej statystyka H przyjmuje wartości z przedziału otwartego zero jeden. Natomiast zerowa lub ujemna wartość statystyki H oznacza występowanie monopolu. Rosnąca wartość statystyki H oznacza rosnący poziom konkurencji sektora bankowego. Wartość statystyki H=0 oznacza, że system bankowy jest w stanie długookresowej równowagi. Interpretację statystyki H (miary poziomu konkurencji) ilustruje tabela 2. Na podstawie ostatnio prowadzonych prac analitycznych (cross country), z wykorzystaniem metody P-R, dotyczących konkurencji w sektorze bankowym stwierdzono, że nie ma jednoznacznych związków między wzrostem koncentracji systemu a poziomem jego konkurencji (tak jak to głoszą autorzy teorii strukturalnych).
Na poziom konkurencji, oprócz koncentracji, mają wpływ warunki wejścia na rynek, np. regulacje zmniejszające swobodę świadczenia usług – (por. Claessens i Laeven (2004), Gelos i Roldos (2002), Hempell (2001)). Jednym z ważnych czynników wpływających na warunki wejścia na rynek finansowy jest tzw. prawo jednego paszportu, które weszło w życie z dniem wejścia Polski do UE. Działalność na podstawie jednego paszportu europejskiego może być prowadzona w dwóch formach: poprzez założenie oddziału lub bezpośrednio w ramach działalności transgranicznej, bez fizycznej obecności w państwie goszczącym. Drugim ważnym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie się barier wejścia są nowoczesne rozwiązania techniczne.
Autorka pracuje w Departamencie Analiz Makroekonomicznych i Strukturalnych NBP. Ukończyła studia doktoranckie w Kolegium Zarządzania i Finansów w Szkole Głównej Handlowej. Opinie wyrażone w niniejszym opracowaniu pochodzą od autora i nie stanowią oficjalnego stanowiska Narodowego Banku Polskiego.
Małgorzata Pawłowska
Dodaj komentarz
- Jak zmierzyć konkurencję Autor: ~Aga 2011-03-11 16:29
- Nie ważne jak mierzyć, ważne żeby była http://www.obserwatorfinansowy.pl/2011/03/10/lepiej-nie-oslabiac-konkurencji-miedzy-bankami/ im wyższa konkurencja, tym lepiej dla nas, klientów
