Czy ZUS może zawiesić rentę?

Europejski Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu zakwestionował polską ustawę pozwalającą ZUS na zawieszenie wypłaty rent Polakom mieszkającym za granicą. W wyroku z dnia 22 maja 2008 r. w sprawie C-499/06 ETS stwierdził, że nie można odmówić wypłaty świadczeń rentowych należnych z tytułu niezdolności do pracy tylko dlatego, że uprawniony ma miejsce zamieszkania w innym państwie członkowskim Unii.

Polka walczy o swoje prawa przed sądem krajowym

Obywatelka Polski urodziła się w 1946 r. na terytorium obecnej Białorusi. Po stracie rodziców, którzy zostali deportowani na Syberię wraz z rodziną (bratem i ciotką) została deportowana do byłego ZSRR, gdzie mieszkała w ciężkich warunkach. W styczniu 1957 r. wróciła do Polski i po ukończeniu studiów przez pewien okres pracowała. W 1985 r. wyjechała z Polski i na stałe osiedliła się w Niemczech.

Polka mieszkająca w Niemczech ubiegała się w naszym kraju o wypłatę renty z tytułu uszczerbku na zdrowiu doznanego w czasie deportacji. Co prawda ZUS uznał jej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, ale zawiesił wypłatę świadczeń z powodu posiadania przez nią miejsca zamieszkania w Niemczech. Tymczasem obywatelka Polski zamieszkała w Niemczech twierdziła, że w związku z przystąpieniem Polski do Unii, jej obecne miejsce zamieszkania nie może mieć wpływu na zawieszenie wypłaty renty, do której nabyła prawo. W ten sposób broniła swoich racji w postępowaniu przed sądem krajowym, który w rezultacie stwierdził, że rozstrzygnięcie sporu zależy od wykładni prawa wspólnotowego. Zwrócił się więc do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS) z pytaniem: czy prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (art. 18 ust. 1 TWE), gwarantowane obywatelom Unii, stanowi przeszkodę dla ustawodawstwa krajowego (takiego jak uregulowanie polskie), które uzależnia wypłatę świadczenia przyznawanego cywilnym ofiarom wojny lub represji od posiadania przez uprawnionego miejsca zamieszkania na terytorium kraju?

W myśl polskich przepisów świadczenia, o których mowa, przysługują w czasie pobytu osoby uprawnionej na obszarze Polski (chyba że ustawa albo umowy międzynarodowe stanowią inaczej). Tak stanowi art. 5 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2002 r. nr 9, poz. 87 ze zm.).

Renta z poszanowaniem prawa wspólnotowego

Trybunał w Luksemburgu przypomniał, że świadczenie, którego celem jest zadośćuczynienie cywilnym ofiarom wojny lub represji uszczerbku psychicznego i fizycznego, jakiego doznali, należy do kompetencji państw członkowskich. Jednakże państwa członkowskie powinny realizować te kompetencje z poszanowaniem zasad określonych w prawie wspólnotowym. Chodzi tu o postanowienia traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską w zakresie swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, która stanowi istotę obywatelstwa Unii (art. 17 ust. 1 TWE).

Co na to ETS?

Niewątpliwie obywatelka Polski osiedlając się w Niemczech skorzystała z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państwa członkowskiego innego niż to, którego jest obywatelem. To właśnie ze względu na miejsce zamieszkania odmówiono jej wypłaty świadczenia, do którego miała prawo. W tym przypadku powstała więc swoista dyskryminacja obywatelki Polski tylko dlatego, że skorzystała ona ze swobody przemieszczania się. Nie była w państwie swojego pochodzenia tak samo potraktowana przez polskie prawo, jak traktowane są osoby mieszkające w Polsce, znajdujące się w takiej samej sytuacji. Była potraktowana gorzej tylko dlatego, że miała miejsce zamieszkania w Niemczech. W konsekwencji polskie uregulowanie, które stawia w gorszej sytuacji niektórych Polaków tylko z tego powodu, że skorzystali oni ze swobody przemieszczania się i pobytu, stanowi ograniczenie swobód gwarantowanych przez Traktat. Tego typu ograniczenie korzystania ze swobód może być uzasadnione z punktu widzenia prawa wspólnotowego tylko wtedy, gdy jest oparte na obiektywnych względach interesu ogólnego niezwiązanych z obywatelstwem osób, których dotyczy. Musi też być proporcjonalne do uzasadnionego celu, jakie realizuje prawo krajowe.

W tym konkretnym przypadku te obiektywne względy interesu ogólnego, to więzi między społeczeństwem polskim a uprawnioną do renty, a także możliwość sprawdzenia czy w dalszym ciągu spełnia ona wymogi do przyznania świadczenia. Zdaniem ETS obywatelka Polski wykazała więzi z Polską. Dlatego wymóg posiadania miejsca zamieszkania na terytorium kraju przewidziany w polskim prawie jest nieproporcjonalny, bowiem wykracza on poza to, co jest konieczne do zapewnienia takiej więzi.

W wyroku z dnia 22 maja 2008 r. w sprawie C-499/06 ETS stwierdził, że polskie przepisy, które uzależniają wypłatę świadczeń rentowych należnych z tytułu niezdolności do pracy od posiadania przez uprawnionego miejsca zamieszkania na terytorium naszego kraju są sprzeczne z prawem wspólnotowym. ETS orzekł, iż: art. 18 ust. 1 TWE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu, które uzależnia wypłatę renty z tytułu niezdolności do pracy związanej z pobytem w miejscu odosobnienia od wymogu posiadania przez uprawnionego miejsca zamieszkania na terytorium kraju przez cały okres wypłaty świadczeń.

Źródło: