Kwestie prawne związane z faktoringiem

Przed analizą sytuacji prawnej warto przypomnieć definicję faktoringu. W praktyce, i maksymalnym uproszczeniu, faktoring polega na tym, że zbywca wierzytelności (faktorant), czyli podmiot, który sprzedał coś swojemu kontrahentowi z odroczonym terminem płatności, przenosi na instytucję faktoringową (faktora) prawo do wierzytelności, w zamian za wypłatę środków za tę wierzytelność i to najczęściej przed terminem jej umownej wymagalności.

Faktor stając się właścicielem wierzytelności wykonuje wobec niej określone czynności, takie jak księgowania, uzgodnienie sald, ewentualnie windykację. Dodatkowym elementem usługi faktoringowej może być przejęcie ryzyka niewypłacalności odbiorców (faktoring bez prawa regresu, pełny). W razie braku przejęcia ryzyka mamy do czynienia z faktoringiem niepełnym (z regresem). Zaś sama wierzytelność to, najprościej mówiąc, prawo do otrzymania zapłaty w przyszłości, czyli składnik aktywów przedsiębiorstwa (jego majątku), który jak każde inne aktywo może być przedmiotem obrotu.

Faktoring w polskim prawodawstwie jest umową nienazwaną, tzn. nie został zdefiniowany w żadnym z kodeksów. Nie oznacza to oczywiście, że faktoring nie może funkcjonować w praktyce. Umowy faktoringowe tworzone są w oparciu o zasadę swobody umów (art. 353 k.c.) i bazują głównie
na zdefiniowanych w kodeksie cywilnym umowach cesji oraz zlecenia.

Cesja wierzytelności następuje zgodnie z przepisami art. 509 i dalszych k.c., pod warunkiem braku ograniczeń umownych lub ustawowych. Zgodnie z umową cesji następuje przejęcie wierzytelności przez faktora oraz wypłata ceny za nabytą wierzytelność. Pojawia się więc dodatkowy element transakcji faktoringowej – finansowanie. W samą umowę faktoringu nie są wprawdzie wkomponowane elementy dotyczące umowy pożyczki, jednak wypłata ceny za nabycie wierzytelności następuje najczęściej przed terminem jej umownej wymagalności. Mamy więc do czynienia z funkcją finansowania oraz specyficznym dla działalności finansowej elementem przychodów ze sprzedaży pieniądza, czyli odsetkami.

Wobec nabytych wierzytelności faktor wykonuje czynności rozrachunkowe, takie jak księgowania faktur i płatności, uzgodnienia sald, a w razie potrzeby windykuje niesolidnego dłużnika. Działania te z kolei realizowane są na podstawie elementów umowy zlecenia.

Kolejny element, moim zadaniem również niezmiernie ciekawy – tzw. przejęcie ryzyka niewypłacalności odbiorcy. Mogłaby nasunąć się wątpliwość czy faktoring pełny nie nawiązuje do działalności ubezpieczeniowej? Dotychczasowa praktyka kształtowania umów rozwiązała ten dylemat jednak w inny sposób. Mianowicie, poprzez wprowadzenie warunkowości lub bezwarunkowości transakcji. Nie mówimy więc w umowach faktoringu pełnego o przejęciu ryzyka, ale o wypłacie ceny nabycia, bez prawa regresu, niezależnie (bezwarunkowo) o dokonania zapłaty przez odbiorcę. Analogicznie odwrotnie – prawie do żądania zwrotu ceny nabycia w przypadku braku zapłaty ze strony odbiorcy w faktoringu niepełnym.

Reasumując można określić podstawowe elementy, które po połączeniu dają obraz umowy faktoringu:

• przejecie wierzytelności na bazie umowy cesji,
• udzielnie finansowania przed umownym lub w terminie wymagalności, w zamian za odsetki,
• wykonywanie czynności administracyjno-księgowych, w tym ewentualnej windykacji wierzytelności w zamian za odrębne wynagrodzenie.
  

Podobny kształt mają umowy faktoringu na całym świecie. W wielu krajach umowa faktoringu jest nienazwana, a jednak zawiera te same zbliżone elementy i spełnia te same funkcje. Wynika to z praktyki stosowanej przez instytucje faktoringowe, będące często spółkami międzynarodowych grup finansowych.

Innym istotnym elementem kształtującym praktykę tworzenia umów faktoringowych jest tzw. konwencja ottawska z 1988 r. Polska nie jest wprawdzie jej sygnatariuszem, jednak instytucje faktoringowe działające w Polsce, szczególnie te zrzeszone w Polskim Związku Faktorów, zdecydowały się tworzyć swoje umowy faktoringowe zgodnie z wytycznymi określonymi tą konwencją:

• faktorant przenosi na faktora własność wierzytelności wynikających z umowy dotyczącej sprzedaży towarów lub usług;
• faktor wykonuje co najmniej dwie z następujących usług: finansowanie dostawcy poprzez udzielanie mu zaliczek bądź pożyczek i prowadzenie rozliczeń związanych z wierzytelnościami, w tym inkaso;
• może nastąpić przejęcie ryzyka wypłacalności dłużnika;
• dłużnik zostaje poinformowany o przeniesieniu własności wierzytelności.
  

Jako ciekawostkę, dotyczącą już tylko Polski, można wspomnieć, iż faktoring jest wprawdzie umową nienazwaną w kodeksie cywilnym, jednak obowiązująca ustawa o podatku od towarów i usług (VAT) wymienia faktoring i określa dla niego stawkę – co, jak łatwo się domyślić, budzi wiele niejednoznaczności interpretacyjnych.

Dawid Naglik