Pożyczka od rodziny: o czym należy pamiętać? Pożyczka w rodzinie

Pożyczanie pieniędzy, ale również innych dóbr, jest jedną z najpowszechniejszych czynności, z którą mamy do czynienia bardzo często w swoim finansowym życiu. Oczywiście nie mamy z nim do czynienia wyłącznie wtedy, kiedy decydujemy się na wzięcie kredytu lub podpisanie umowy  pożyczki w banku, lub firmie spoza sektora bankowego. 

Bardzo często decydujemy się również na pożyczki od rodziny albo innych bliskich sobie osób. Zazwyczaj decydujące znaczenie odgrywa wówczas zaufanie: pożyczkodawca nie ma potrzeby weryfikowania pożyczkobiorcy, a w większości przypadków oczekuje przy tym zwrotu takiej samej sumy, niepowiększonej o odsetki. Koniec końców – przynajmniej teoretycznie – nikt nie zyskuje ani nikt nie traci. Nieco inaczej na tę kwestię spogląda jednak urząd skarbowy. Pożyczka w rodzinie może wiązać się z pewnymi problemami, dlatego warto przyjrzeć się oczekiwaniom fiskusa i czy w takich przypadkach nie powstaje obowiązek podatkowy.

Przeczytaj także: Skąd wziąć pieniądze?

Pożyczka od rodziny a PCC

W standardowej sytuacji pożyczkobiorca powinien zapłacić podatek od czynności cywilnoprawnych, regulowany przez ustawę z dnia 9 września 2020 roku o podatku od czynności cywilnoprawnych. Standardowa stawka tego podatku wynosi 0,5% podstawy. Należy mieć jednak świadomość, że z takim opodatkowaniem wiążą się wyłącznie pożyczki zgłoszone we właściwym terminie do urzędu skarbowego. W przeciwnym wypadku, jeżeli dojdzie do kontroli, zastosowana zostanie stawka sankcyjna, wynosząca aż 20% podstawy, czyli np. kwoty pożyczki.

Pożyczka od rodziny prezentuje się jednak nieco inaczej. Decydująca jest przy tym kwota pożyczki oraz stopień pokrewieństwa łączący pożyczkodawcę i pożyczkobiorcę. Możliwe jest także uzyskanie zwolnienia z podatku od czynności cywilnoprawnych. Od wysokości pożyczki w rodzinie zależne będzie także to, czy będzie trzeba ją zgłosić do urzędu skarbowego.

Grupa podatkowa a pożyczka w rodzinie

Oczywiście samo pojęcie rodziny jest dosyć szerokie. Z jednej strony należą do niej najbliższe osoby, takie jak małżonkowie, rodzeństwo, wstępni, zstępni, teściowie czy małżonkowie zstępnych. Z drugiej strony pożyczka od rodziny może występować jednak również pomiędzy podatnikami, którzy nie są tak blisko spokrewnieni, dotyczy to, chociażby kuzynostwa. Kluczowe znaczenie w kontekście pożyczki w rodzinie odgrywać będzie, do której grupy podatkowej należą osoby zawierające umowę pożyczki.

• W I grupie podatkowej (małżonkowie, wstępni, zstępni, rodzeństwo, pasierb, synowa, zięć, macocha, ojczym, teściowe) kwota wolna od podatku PCC w przypadku pożyczki w rodzinie wynosi 10434 zł. Oznacza to, że od pożyczki do takiej wysokości nie trzeba opłacać podatku od czynności cywilnoprawnych. Nie trzeba również zgłaszać ich do urzędu skarbowego. Jeżeli kwota pożyczki będzie od niej wyższa, nadal można skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku (takiej możliwości nie ma jedynie, jeśli umowa pożyczki dotyczy teściów, synowej lub zięcia). W tym celu należy jednak złożyć stosowną deklarację PCC-3 w urzędzie skarbowym oraz udokumentować udzielenie pożyczki. 

• Poza I grupą podatkową konieczne stanie się złożenie druku PCC-3 w ciągu 14 dni od uzyskania pożyczki oraz trzeba będzie zapłacić podatek PCC ze stawką 0,5%.

Co ważne: kwota 10434 zł nie dotyczy pojedynczej pożyczki, ale łącznej sumy pożyczek udzielanych w tej grupie konkretnemu podatnikowi w ciągu 5 lat. Jeżeli wobec tego podatnik otrzymał kilka pożyczek od rodziny na łączną kwotę wyższą od 10 434 zł, powinien zgłosić ten fakt urzędowi skarbowemu.

Pożyczka od rodziców: czy zapłacę podatek?

Bez wątpienia największą popularnością cieszy się pożyczka od rodziców. Jak widać, w sytuacji takiej pożyczki w rodzinie podatnik może skorzystać ze zwolnienia z PCC. Nadal trzeba jednak pamiętać o pewnych obowiązkach względem fiskusa:

• Jeżeli wysokość pożyczek otrzymanych w ostatnich pięciu latach nie przekracza kwoty 10 434 zł, nie będzie konieczne informowanie o tym fakcie urzędu skarbowego.

• Jeżeli pożyczki w rodzinie w pierwszej grupie podatkowej przekroczyły kwotę 10 434 zł, należy złożyć odpowiednią deklarację w ciągu 14 dni.

Przykładowo: podatnik otrzymujący pierwszą pożyczkę od rodziców w wysokości 9000 zł nie musi podejmować żadnych działań. Jeżeli kwota pożyczki wyniosła 10.000 zł, powinien poinformować o tym fakcie urząd skarbowy. Zaniechanie tego obowiązku może słono kosztować. W przypadku kontroli zastosowana zostanie stawka sankcyjna, wynosząca 20%, a więc konieczne stanie się odprowadzenie aż 2.000 zł podatku. Warto zawczasu więc zabezpieczyć się, by potem nie musieć płacić podatku. 

Umowa pożyczki w rodzinie: czy jest konieczna?

Standardowo pożyczki kojarzą się ze sformalizowaną procedurą, której najważniejszym elementem jest umowa pożyczki. Praktyka pokazuje jednak, że zwykle pożyczki w rodzinie nie przybierają ustrukturyzowanej formy. Umowa taka nie musi być przygotowywana w formie aktu notarialnego, jednak zgodnie z prawem umowa pożyczki w rodzinie powinna zostać sporządzona, jeżeli jej wartość przekracza 1000 zł, przy niższych sumach jest to natomiast fakultatywne i może przybrać to postać ustną. Sama umowa może być natomiast bardzo prosta i zawierać najważniejsze informacje, takie jak:

• Daty zawarcia umowy pożyczki oraz miejsce, 

• dane pożyczkodawcy i pożyczkobiorcy spisane z dowodów osobistych lub paszportów, 

• wielkość pożyczonej kwoty,

• termin zwrotu pożyczki,

• odsetki od dnia zawarcia umowy, 

• odsetki karne w przypadku braku zwrotu pożyczki, 

• zaznaczenie, że wszelkie zmiany muszą mieć formę pisemną, a dodatkowe koszty ponosi pożyczkobiorca i

• podpisy każdej ze stron. 

Poza formalnym wymiarem dokument ten będzie stanowił psychologiczne znaczenie dla pożyczkobiorcy na temat upływającego terminu pożyczki. Sam wzór umowy pożyczki z łatwością znajdziemy w internecie za darmo. 

Oprocentowanie pożyczki oczywiście nie musi wiązać się z jakimikolwiek kosztami wykraczającymi poza zwrot określonej sumy. Można jednak zastosować, zgodne z przepisami, oprocentowanie. Ważnym elementem jest przy tym udokumentowanie pożyczki. Ta powinna trafić na konto pożyczkobiorcy i być w odpowiedni sposób opisana. Jeżeli środki będą przekazane w gotówce, urząd skarbowy może oczekiwać innych form potwierdzenia transakcji.

Dokumentowanie transakcji pożyczki w rodzinie to kluczowy element, który zapewnia bezpieczeństwo zarówno pożyczkodawcy, jak i pożyczkobiorcy. Poniżej znajdziesz zalecenia, jak należy to robić, aby uniknąć potencjalnych nieporozumień czy problemów prawnych w przyszłości:

• Umowa pożyczki – nawet jeśli pożyczka udzielana jest w kręgu rodzinnym, zawsze warto spisać umowę pożyczki. Umowa taka powinna zawierać co najmniej dane personalne stron (pożyczkodawcy i pożyczkobiorcy), kwotę pożyczki, termin jej zwrotu oraz ewentualne ustalenia dotyczące odsetek. Dla kwot powyżej 1000 zł umowa taka powinna być formą pisemną.

• Dowody przelewu na rachunek bankowy lub inną formą przekazu– najlepszą formą udokumentowania transakcji jest wykonanie przelewu bankowego. W tytule przelewu warto zawrzeć informację, że jest to pożyczka, co jednoznacznie wskazuje charakter transakcji. Przelew taki stanowi niezbity dowód na przekazanie środków.

• Potwierdzenie odbioru gotówki – jeśli pożyczka udzielana jest w formie gotówkowej, zaleca się sporządzenie pisemnego potwierdzenia odbioru gotówki. Taki dokument powinien zawierać datę transakcji, kwotę pożyczki, podpisy obu stron oraz wskazanie, że chodzi o pożyczkę.

• Rejestrowanie spłat – każda spłata pożyczki powinna być również dokumentowana. W przypadku przelewów bankowych zachowują się one jako dowód spłaty. W sytuacji spłat gotówkowych warto sporządzić pokwitowanie odbioru spłaty częściowej lub całkowitej.

• Zachowanie kopii dokumentów – zarówno pożyczkodawca, jak i pożyczkobiorca powinni zachować kopie wszystkich dokumentów związanych z pożyczką (umowa, potwierdzenia przelewów, pokwitowania odbioru gotówki). W razie ewentualnych sporów będą one stanowić dowód w postępowaniu sądowym.

• Aktualizacja umowy – wszelkie zmiany warunków pożyczki (np. przedłużenie terminu spłaty, zmiana kwoty pożyczki) powinny być dokumentowane i akceptowane przez obie strony, najlepiej poprzez aneks do umowy pożyczki.

Jak zgłosić pożyczkę w rodzinie?

Aby zgłosić pożyczkę w rodzinie, należy posłużyć się formularzem PCC-3. Można to zrobić zarówno w standardowy sposób, przekazując druk w odpowiednim urzędzie skarbowym, jak i przez internet. Ten drugi sposób okaże się przy tym zdecydowanie szybszy i bardziej intuicyjny. Wystarczy zalogować się w portalu podatkowym i wybrać odpowiedni formularz, a następnie uzupełnić dane o podatniku, wysokości pożyczki oraz relacjach łączących pożyczkodawcę i pożyczkobiorcę. W sytuacji, w której wystąpi konieczność zapłacenia podatku od pożyczki, można uregulować go bezpośrednio na konto urzędu lub wpłacić go w jego kasie.

Niebezpieczeństwa pożyczki od rodziny 

Należy pamiętać, że dla prawa nie ma większego znaczenia, czy zawarta została umowa pożyczki w rodzinie, czy poza nią. Wiąże się ona z takimi samymi konsekwencjami prawnymi. Sama umowa pożyczki w rodzinie będzie nieważna, gdy brakuje podpisów którejś ze stron lub, gdy wpisane dane będą nieprawidłowe. Warto wobec tego zadbać o formalności, mimo że wszystko odbywa się wśród osób najbliższych. 

Po drugie, ewentualne oprocentowanie musi być zgodne z prawem, czyli nie może być wyższe, niż stanowią ostatnie ustawy antylichwiarskie. Choć w tym przypadku raczej te przepisy rzadko będą miały zastosowanie. Po trzecie, pożyczka od rodziny jest dostępna dla osób posiadających pełną zdolność do czynności prawnych. Czyli chodzi głównie o pułap 18. roku życia. 

I w końcu, umowa może być potraktowana za nieważną, gdy pożyczkobiorca nie posiada zgody współmałżonka, z którym posiada wspólnotę majątkową, na zaciągnięcie nowego zobowiązania. Choć sprawa nie jest tutaj jednoznaczna, gdyż instytucje bankowe i parabankowe przy mniejszych kwotach także nie wymagają przedstawienia zgody współmałżonka. 

Co jednak w przypadku, gdy dłużnik nie zechce się wywiązać z umowy pożyczki wobec członka rodziny? Czy umowa pożyczki pieniędzy umożliwia ściganie o spłatę jego współmałżonka? W przypadku braku zgody na zaciągnięcie pożyczki może on uniknąć odpowiedzialności finansowej poprzez udowodnienie, że pieniądze nie zostały przeznaczone na żaden cel związany z zaspokojeniem potrzeb rodziny. W przypadku rozprawy sądowej koniecznym może się stać potwierdzenie, że nie posiadało się wiedzy o fakcie zaciągnięcia pożyczki przez męża czy żonę. 

W przypadku udzielenia pożyczek w kręgu najbliższej rodzinie warto także dowiedzieć się więcej na temat kwestii przedawnień pożyczek. 

Alternatywne formy wsparcia finansowego w rodzinie 

Pamiętajmy, że na formie pożyczki świat się nie kończy. Alternatywne formy wsparcia finansowego w rodzinie to różnorodne sposoby, dzięki którym członkowie rodziny mogą się wspierać, nie tylko poprzez bezpośrednie pożyczki pieniężne. Te alternatywne metody mogą być szczególnie przydatne, gdy strony chcą uniknąć formalności związanych z pożyczkami lub potencjalnych skomplikowanych kwestii podatkowych. 

• Darowizny – darowizna to jedna z najprostszych form przekazania środków finansowych lub innych dóbr bez oczekiwania zwrotu. W Polsce, w ramach najbliższej rodziny, darowizny mogą korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, co czyni je atrakcyjną alternatywą dla pożyczek. Ważne jest, aby pamiętać o zgłoszeniu takiej darowizny w urzędzie skarbowym w odpowiednim terminie, aby skorzystać ze zwolnienia.

• Poręczenia kredytów – członek rodziny może wspierać swoich bliskich, stając się poręczycielem kredytu. To oznacza zobowiązanie się do spłaty kredytu w przypadku, gdy główny kredytobiorca nie będzie w stanie tego zrobić. Jest to forma wsparcia, która wymaga dużego zaufania, ponieważ poręczyciel przyjmuje na siebie potencjalne zobowiązanie finansowe.

• Wspólne inwestycje – rodzina może decydować się na wspólne inwestowanie środków w różnego rodzaju przedsięwzięcia, takie jak zakup nieruchomości, inwestycje na rynku kapitałowym czy inne projekty biznesowe. Wspólne inwestycje mogą przynieść korzyści wszystkim zaangażowanym stronom i jednocześnie zacieśnić więzi rodzinne.

• Zapewnienie mieszkania lub innej formy wsparcia materialnego – pomoc finansowa nie musi ograniczać się do przekazywania pieniędzy. Rodzice często decydują się na zakup mieszkania dla swoich dzieci lub wspierają ich poprzez finansowanie edukacji, co jest istotnym wsparciem na starcie w dorosłość.

• Ustanowienie funduszu rodzinnego – niektóre rodziny decydują się na założenie rodzinnego funduszu, do którego regularnie wpłacają określone środki. Takie rozwiązanie może służyć jako zabezpieczenie finansowe na wypadek nagłych wydatków lub realizacji większych celów, takich jak edukacja dzieci czy wspólne wakacje.

• Ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym – zakup ubezpieczenia na życie, które zawiera element oszczędnościowy (fundusz kapitałowy), może być sposobem na systematyczne budowanie kapitału, który w przyszłości będzie mógł posłużyć jako wsparcie finansowe dla rodziny.

Możliwości może być naprawdę wiele, dlatego lepiej z ostateczną decyzją się nie spieszyć, a wszystko najlepiej skonsultować ze specjalistą, szczególnie jest nie są niewielkie dla stron kwoty.