SMART > Poradniki > Pieniądze na dowolny cel > Globalna wojna z gotówką. Komu na tym zależy i dlaczego?

Globalna wojna z gotówką. Komu na tym zależy i dlaczego?

Na fali zmian finansowych, banki na całym Świecie, od dawna dążą do zmniejszenia roli gotówki w wymianie handlowej. Dotyczy to zarówno osób fizycznych, jak i firm. W Polsce, w ostatnich tygodniach kolejne instytucje wprowadziły kilkuzłotowe prowizje od wypłat gotówki m.in. z systemu BLIK. Zobaczmy, jakie są argumenty za jak i przeciw używaniu gotówki. Przyjrzyjmy się, w jakim kierunku idą zmiany w prawie oraz jaki może mieć to wszystko wpływ na społeczeństwo.

Globalna wojna z gotówką. Komu na tym zależy i dlaczego?
Spis treści
więcej Ikona strzałki

Na początku tego roku trzy instytucje finansowe: Credit Agricole, BNP Paribas oraz mBank, zdecydowały o aktualizacji swoich tabel opłat. Zmiany te obejmują między innymi wprowadzenie opłat za wypłaty gotówki przy użyciu systemu BLIK w bankomatach. Coraz częściej jednak pobierane są rosnące wciąż prowizje za wypłatę pieniędzy w kasie sklepu (tzw. cashback). 

Reklama

Podwyżki opłat argumentowane są przez banki wzrostem kosztów operacyjnych. Jest to o tyle ciekawy argument, zważając na fakt, że kwartalny zysk operacyjny netto samego tylko BNP Paribas zbliża się powoli do pół miliarda zł, a łączne zyski z pierwszych trzech kwartałów zeszłego roku całego sektora bankowego przekroczyły 27 mld zł, co pozwala wierzyć, że całoroczny przekroczy 35 miliardów. 

Pozwala to przypuszczać, że przyczyny tkwią jednak gdzieś indziej. Przyglądnijmy się nim. 

Czy warto używać gotówki?

Na początek zobaczmy uczciwie, jakie przesłanki stoją za używaniem bądź nieużywaniem wymiany papierowych pieniędzy pomiędzy członkami transakcji.

Argumenty za używaniem gotówki

  1. Prywatność i anonimowość: pozwala ona na realizację transakcji bez pozostawiania cyfrowych śladów bez inwigilacji ze strony banków, instytucji finansowych oraz urzędów państwowych. 

  2. Umożliwia kontrolę wydatków: to może być argument prawdziwy, ale nie musi. Na pewno fizyczną gotówkę wydaje się mniej łatwo niż “cyferki” zapisane na koncie. 

  3. Zapewnia uniwersalność: gotówka jest akceptowana prawie wszędzie, co sprawia, że jest niezawodnym środkiem płatniczym, szczególnie w sytuacjach, gdy elektroniczne systemy płatności zawodzą lub w miejscach, gdzie nie są dostępne.

  4. Natychmiastowość transakcji: płatności gotówkowe są zazwyczaj finalizowane od razu, bez opóźnień związanych z przetwarzaniem transakcji bankowych, co jest korzystne w sytuacjach wymagających szybkiego rozliczenia.

  5. Pozwala zabezpieczyć się przed urzędami: warto dodać, że nasze konta bankowe mogą w każdej chwili zostać zablokowane przez jeden z urzędów państwowych w wyniku czego utracimy dostęp do wszelkich środków na nich zgromadzonych.

Argumenty przeciw używaniu gotówki

  1. Ryzyko kradzieży lub utraty: w przeciwieństwie do środków elektronicznych, ryzyko fizycznej kradzieży lub zgubienia pieniędzy jest znacznie większe. 

  2. Brak ochrony przed inflacją: w przeciwieństwie do przetrzymywania zasobów w instytucjach finansowych, gotówka jest najbardziej narażona na utratę wartości w wyniku inflacji. 

  3. Niewygoda przy dużych sumach: używanie gotówki przy większych transakcjach jest zwykle niewygodne i niepraktyczne. 

Eliminacja wymiany gotówkowej w Polsce

W naszym kraju następują istotne zmiany dotyczące ograniczeń w płatnościach gotówkowych. Aktualne przepisy, wciąż jeszcze, pozwalają na realizację transakcji gotówkowych bez limitu kwotowego pomiędzy osobami fizycznymi. 

Obowiązuje jednak limit 15 tys. zł brutto w transakcjach między przedsiębiorcami. Powyżej tej kwoty, muszą oni rozliczać się za pomocą transakcji monitorowanych przez instytucje finansowe. Co ważne, dotyczy to nie pojedynczego przelewu, a całkowitej wartości transakcji.

Planowano, by od 2024 roku limit ten został obniżony do 8 tys. zł brutto. Po nowelizacji ustawy wykreślono jednak ten przepis, ale nie jest wykluczone, że kiedyś on powróci. Choć przy galopującej inflacji będzie to prawdopodobnie niepotrzebne, bo wkrótce 20 tysięcy będzie warte tyle co niedawne 8. 

To jednak nie wszystkie ograniczenia dotyczące wymiany gotówkowej. W momencie, gdy dokonujemy np. wymiany waluty w kantorze w wysokości ponad 15 tys. euro, musimy przedstawić dowód tożsamości, a nasze dane zapisywane są w centralnej bazie. Podobnie jest przy zakupie np. złota, gdy wylegitymowani zostaniemy przy kwocie przekraczającej 10 tys. euro (lub jej równowartości). Nasze dane lądują wtedy w spisie Generalnego Inspektora Informacji Finansowej. 

Warto jednak zaznaczyć, że Polacy coraz częściej dobrowolnie optują za płatnościami bezgotówkowymi, które oferują szybkość, wygodę i bezpieczeństwo. 

Jak wygląda traktowanie gotówki na Świecie

Na innych krajach, podobnie jak w Polsce, obserwujemy tendencję do ograniczania transakcji gotówkowych. Unia Europejska zatwierdziła niedawno rygorystyczne przepisy, jak mówi, mające na celu wyeliminowanie luk w przepisach dotyczących prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Nowe środki obejmują konsekwentne stosowanie zasad i sankcji, weryfikację informacji o rzeczywistych właścicielach zasobów pieniężnych. Ustanowiono również nową Europejską Autoryzację ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (AMLA) z uprawnieniami nadzorczymi i śledczymi, aby zapewnić zgodność z wymogami AML/CFT​. 

Pomimo tych ograniczeń, raport płatności z 2023 roku pokazuje, że gotówka nadal odgrywa kluczową rolę w większości gospodarek na świecie, stanowiąc ponad 7,6 biliona dolarów wydatków konsumenckich w 2022 roku. Gotówka pozostaje najczęściej używaną opcją płatności w Afryce, na Bliskim Wschodzie oraz w Ameryce Łacińskiej, a jej spadek na poziomie globalnym, który obserwowano podczas pandemii, ustabilizował się. W niektórych krajach, takich jak Włochy, udział transakcji gotówkowych przy punktach sprzedaży (POS) utrzymał się na stałym poziomie w latach 2021 i 2022​.

W różnych krajach obowiązują różne limity dla transakcji gotówkowych, które mają na celu ograniczenie prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Na przykład, we Włoszech limit transakcji gotówkowych wynosi 1000 euro, we Francji obywatel może płacić gotówką do 1000 euro, a turysta do 15 tys. euro. Należy jednak wspomnieć, że nie dotyczy to kogoś, kto nie posiada konta bankowego lub  innych środków płatności. Podobne limity obowiązują w Hiszpanii. W niektórych krajach, takich jak Austrii, Niemczech, Danii, Irlandii, na Malcie, w Luksemburgu, Niemczech, Szwecji, Finlandii nie ma limitów dla transakcji gotówkowych. Różnice w limitach między obywatelami a turystami czasami wynikają z prób uelastycznienia przepisów dla turystów, aby nie ograniczać ich wydatków gotówkowych​​.

Należy wziąć jednak pod uwagę masę innych lokalnych obostrzeń. Przykładowo, we Francji istnieje limit płatności gotówkowych w urzędach skarbowych do kwoty 300 euro. 

W kontekście globalnym te różnice w podejściu do płatności gotówkowych i bezgotówkowych odzwierciedlają złożoność podejścia różnych rządów do tej kwestii. 

Przyczyny zmian w polityce banków względem gotówki

Nie wszystko jednak wynika z polityki poszczególnych rządów. Zmniejszanie wpływu papierowego pieniądza ma także, po prostu, wymiar praktyczny. Prześledźmy kilka powodów. 

Koszty wymiany gotówkowej

Operacje gotówkowe wiążą się z wysokimi kosztami dla banków i firm, które rosną w miarę wzrostu gospodarczego i zwiększania się wartości gotówki w obiegu. Konieczność rozmieszczenia szerokiej siatki bankomatów i ich utrzymanie generuje niemałe koszty. Sklepy, czy punkty usługowe także muszą zadbać o bezpieczeństwo powierzonej im gotówki. Należy odpowiednio ją chronić na miejscu świadczenia usług, jak i potem bezpiecznie przetransportować do placówki bankowej. Sama placówka musi po pierwsze istnieć, ale też potem przetransportować pieniądze do bezpiecznego skarbca centralnego. 

Bezpieczeństwo transakcji elektronicznych vs gotówkowych

W tym kontekście, transakcje elektroniczne oferują możliwości lepszego śledzenia, alokacji i zabezpieczania środków niż transakcje gotówkowe, które są podatne na kradzież lub utratę. Dodatkowo poprzez transakcje pomiędzy podmiotami, same zdeponowane fizycznie pieniądze nie muszą zmieniać miejsca pobytu. 

Wpływ cyfryzacji na preferencje płatnicze konsumentów

Cyfryzacja i rozwój technologii płatności elektronicznych wpływają na zmianę preferencji płatniczych konsumentów, którzy coraz częściej optują za wygodą i szybkością płatności bezgotówkowych. Rozwój aplikacji mobilnych, portfeli elektronicznych i płatności zbliżeniowych przyczynia się do spadku popularności gotówki jako środka płatniczego, zwłaszcza w krajach o wysokim stopniu penetracji tych technologii.

Efekt globalizacji

Coraz więcej produktów kupujemy przez internet, nierzadko za granicą. Papierowa gotówka w tym przypadku staje się zbędna. 

Nie należy jednak zapominać o kluczowych zagrożeniach towarzyszących całkowitej likwidacji dostępu papierowego pieniądza:

  1. Obywatele stają się wtedy 100-procentowymi zakładnikami systemów finansowych bez możliwości anonimowego zakupienia niewygodnych dóbr. 

  2. Państwa dostają nieograniczone narzędzie wirtualnego “dodruku pieniądza” przy zerowym koszcie.

  3. W chwili blokady dostępu do kont bankowych zostajemy pozbawieni środków do życia. 

  4. Nie ma możliwości swobodnego transferu pieniędzy poza granice państwa. Choć już dzisiaj legalnie nie można wywozić więcej niż 10 tys. euro bez konieczności ich zgłoszenia. Niemniej fizycznie istnieje taka możliwość. 

Reklama

Na sam koniec należy wspomnieć, że istnieją międzynarodowe firmy (fintechy), które ułatwiają przelewanie pieniędzy między osobami mieszkającymi w różnych częściach globu. Mimo, że każda z tych firm znajduje się pod jurysdykcją jakiegoś kraju, to dywersyfikacja naszych środków, zabezpieczy nas przed szkodliwym działaniem prawa jednego z nich. Po drugie, wciąż w miarę anonimowo możemy dokonywać transakcji za pomocą kryptowalut. Jednak i tutaj pętla prawna powoli się zaciska, a poprzez zmienność kursów, nie sposób traktować tej formy, jako przewidywalnej alternatywy dla fiducjarnych systemów płatniczych. 

Podsumowując, zmiany w polityce instytucji finansowych w kwestii odchodzenia od wymiany gotówkowej wydają się nieuniknione. Wszystkie państwa, jak i ich obywatele, mają różne motywacje, ale wspólny interes w kwestii minimalizacji wymiany pieniężnej w formie papierowej. Należy jednak dążyć usilnie do tego, by mimo zmniejszania się roli gotówki w wymianie handlowej, nie pozwolić do jej prawnego zakazania. 


Publikacja zawiera linki afiliacyjne.

Poradniki